Practicum: Organische chemie – functionele groepen herkennen – Scheikunde Klas 3 HAVO

In dit practicum voor klas 3 HAVO herken je koolwaterstoffen en functionele groepen via karakteristieke chemische testen. Je onderscheidt alkanen (verzadigd) van alkenen (onverzadigd) en oefent met IUPAC-naamgeving van eenvoudige organische verbindingen.

Leerdoel

Na dit practicum kun je alkanen en alkenen onderscheiden via de broomwater- en KMnO₄-test, eenvoudige IUPAC-namen opstellen voor ketens tot C6, een additiereactie van een alkeen beschrijven, en de brandproef interpreteren.

Cursusniveau en vakgebied

Niveau: HAVO klas 3 | Vak: Scheikunde | Domein: B4 Bindingen, structuren en eigenschappen; G1 Chemie van het leven | Alkaan, alkeen, IUPAC, dubbele binding, broomwater, KMnO₄, additiereactie

Benodigdheden

• Hexaan (C⁶H⁺, alkaan) en cyclohexeen (C⁶H₁₀, alkeen)
• Broomwater (lichtgeel, Br₂/H₂O)
• Kaliumpermanganaat-oplossing (KMnO₄, 0,01 mol/L)
• Reageerbuisjes, pipetten
• Molecuulmodelset (optioneel, voor IUPAC-oefening)

Achtergrondinformatie

Alkanen: alleen C−C en C−H (verzadigd); weinig reactief. Alkenen: bevatten C=C dubbele binding; reageren via additie. Broomwater-test: alkeen ontkleurt Br₂ (Br₂ addeert aan C=C). Alkaan reageert niet. KMnO₄-test: alkeen oxideert paars KMnO₄ naar bruin MnO₂. Alkaan reageert niet. IUPAC: langste koolstofketen geeft de naam; vertakkingen krijgen een getal (locant).

Werkwijze

Proef 1 – Broomwater-test

1. Voeg 5 druppels hexaan toe aan 2 mL broomwater. Schud. Observeer kleurverandering.
2. Herhaal met cyclohexeen. Vergelijk.

Proef 2 – KMnO₄-test

1. Voeg 5 druppels hexaan toe aan 2 mL KMnO₄. Schud. Kleur?
2. Herhaal met cyclohexeen.

Proef 3 – IUPAC-naamgeving (papier/model)

1. Geef de IUPAC-naam van de volgende formules: CH₃−CH₂−CH₂−CH₃; CH₃−CH(CH₃)−CH₂−CH₃; CH₃−CH=CH−CH₃.

Observatietabel

Verwerkingsvragen

1. Schrijf de additiereactie van cyclohexeen met Br₂.
2. Geef de IUPAC-naam van CH₃−CH(CH₃)−CH₂−CH₃.
3. Een onbekende vloeistof ontkleurt broomwater maar reageert niet met KMnO₄. Wat kun je hieruit concluderen?

Uitwerking

V1: Cyclohexeen + Br₂ → 1,2-dibromocyclohexaan. (Br addeert aan beide koolstofatomen van de C=C-dubbele binding.)

V2: Hoofdketen 4 C (butaan), methylvertakking op C2: 2-methylbutaan.

V3: De stof bevat een C=C-dubbele binding (reageert met Br₂ via additie). Het niet reageren met KMnO₄ is onverwacht bij een alkeen (normaal oxideert KMnO₄ alkenen). Mogelijke verklaring: de dubbele binding is sterisch afgeschermd, of de stof is een alkyn (C≣C), of de concentratie KMnO₄ is te laag. Nadere testen zijn nodig.

Benodigde laboratoriumapparatuur van Labvakhandel

Labvakhandel levert organische chemicaliënsets, broomwater, KMnO₄-oplossingen en molecuulmodelsets voor organische scheikundepraktika in het voortgezet onderwijs.

Bekijk het assortiment of neem contact op voor advies.

Meer practicumopdrachten

Ontdek alle practica in de Labvakhandel kennisbank — voor biologie, scheikunde en natuurkunde.