De geluidssnelheid bepalen met twee smartphones

Alledaagse materialen
Voor dit practicum heeft u twee smartphones nodig met de Phyphox-app, een meetlint en een open ruimte van minimaal 5 meter (gang, sporthal of buiten). Optioneel: een klaphout of twee harde houten blokjes om een scherp klapsignaal te maken.

Niveauaanduiding: HAVO 4 of 5 — passend bij het hoofdstuk Golven (geluidssnelheid, v = f·λ, temperatuurafhankelijkheid).
Opmerking VMBO-T: de methode via twee telefoons en tijdverschilmeting is op VMBO-T goed uitvoerbaar als kwalitatieve demonstratie, maar de nauwkeurigheid is te beperkt voor een volwaardige practicum-afleiding van v. Een betere keuze voor VMBO-T is het panfluit-practicum, waarbij v indirect via f en L wordt bepaald.

Inleiding

Geluid heeft een eindige snelheid. In lucht bij kamertemperatuur legt een geluidssignaal in één seconde een afstand van ongeveer 343 meter af. Dat lijkt snel — maar in vergelijking met licht (300 000 km/s) is het traag genoeg om direct meetbaar te zijn. Bij een afstand van tien meter duurt het bijna 30 milliseconden voordat het geluid aankomt.

In dit practicum meten twee smartphones tegelijk het geluid van één klap. Door het tijdsverschil te bepalen en de onderlinge afstand te kennen, berekent u de geluidssnelheid.

Leerdoelen

Na afloop van dit practicum kunt u:

  • de geluidssnelheid bepalen via de relatie v = Δs/Δt;
  • de Phyphox Acoustic Stopwatch-module gebruiken voor tijdmeting via geluid;
  • de temperatuurafhankelijkheid van de geluidssnelheid toepassen;
  • meetonzekerheid schatten en de procentuele afwijking berekenen ten opzichte van de theoretische waarde.

Achtergrondinformatie

De geluidssnelheid v in droge lucht hangt af van de temperatuur T (in °C):

v ≈ 331 + 0,6 · T   (m/s)

Bij 20°C geeft dit v ≈ 343 m/s. De geluidssnelheid hangt niet af van de frequentie (geen dispersie in lucht bij schoolpraktijkfrequenties) en vrijwel niet van de luchtdruk bij normale omstandigheden.

De Phyphox-module Acoustic Stopwatch registreert het tijdstip waarop het microfoonsignaal een ingestelde drempelwaarde overschrijdt. Door twee telefoons op verschillende afstanden van dezelfde klapsignaalsbron te plaatsen, kunnen de aankomsttijden van het geluid worden vergeleken. Het tijdsverschil Δt en de afstandsverschil Δs geven:

v = Δs / Δt

In de praktijk is het lastig om beide telefoons exact tegelijk te starten. Een efficiëntere methode is de echo-methode: één telefoon klapt, de andere telefoon registreert zowel het directe signaal als de echo van een muur.

Benodigde laboratoriumapparatuur

  • twee smartphones met Phyphox-app;
  • meetlint (minimaal 10 m);
  • twee houten klaphoutjes of twee harde boeken voor het klapgeluid;
  • thermometer (voor de temperatuurcorrectie);
  • een ruimte of gang van minimaal 10 meter lengte, of een buitenruimte naast een muur.

Veiligheid

Geen gevaren. Klap niet direct naast het oor van een klasgenoot.

Werkwijze

Methode A — Twee telefoons, directe tijdmeting

  1. Leg telefoon A op positie 1 en telefoon B op positie 2, met een onderlinge afstand van 10 meter. Beide liggen langs een rechte lijn.
  2. Open op beide telefoons Acoustic Stopwatch. Synchroniseer: start beide metingen tegelijk (één persoon drukt op beide schermen).
  3. Klap zo hard mogelijk met de klaphoutjes op 1 meter naast telefoon A.
  4. Lees op beide telefoons de gemeten tijd af. Het verschil Δt is de looptijd van A naar B.
  5. Bereken v = Δs/Δt met Δs = 10 m.
  6. Herhaal vijf keer en bereken het gemiddelde en de standaardafwijking.

Methode B — Echo-methode (één telefoon)

  1. Stel u op op 15–20 meter van een muur.
  2. Open Acoustic Stopwatch op één telefoon. Stel de drempel in op een waarde die een klap detecteert maar achtergrondlawaai negeert.
  3. Start de meting en klap. De stopwatch registreert het directe geluid (start) en de echo van de muur (stop).
  4. Lees Δt af. De geluidsweg is heen en terug: Δs = 2 × afstand tot muur.
  5. Bereken v = Δs/Δt.
  6. Herhaal voor afstanden van 10, 15 en 20 meter.

Berekening

  1. Meet de kamertemperatuur T en bereken vth = 331 + 0,6·T.
  2. Vergelijk uw gemeten v met vth. Bereken de procentuele afwijking.

Verwerkingsvragen

  1. Bereken vth bij de gemeten temperatuur. Met welke onzekerheid is dit getal opgegeven?
  2. Wat is de gemeten v en de bijbehorende standaardafwijking? Bereken de procentuele afwijking ten opzichte van vth.
  3. Welke methode (A of B) geeft naar uw verwachting een nauwkeuriger resultaat? Onderbouw.
  4. Bij methode A: hoe beïnvloedt een onnauwkeurige gelijktijdigheid van de start van de twee telefoons het resultaat?
  5. Stel u meet een Δt = 0,029 s bij een afstand van 10 m. Bereken v. Welke absolute fout treedt op als Δt een meetfout van ±2 ms heeft?
  6. De geluidssnelheid hangt niet af van de frequentie (in lucht). Wat zou er met muziek klinken als dit niet zo was?

Uitwerkingen

  1. vth:
    Bij T = 20°C: vth = 331 + 0,6 × 20 = 343 m/s. De formule is zelf een benadering met een onzekerheid van ±1–2 m/s (geldig voor droge lucht; vochtigheid verhoogt v licht).
  2. Gemeten v en afwijking:
    Typisch wordt een waarde gevonden tussen 330 en 355 m/s, afhankelijk van de methode en meetnauwkeurigheid. Een afwijking van 2–5% is normaal voor de klap-echo-methode. De standaardafwijking over vijf metingen geeft een indicatie van de reproduceerbaarheid.
  3. Nauwkeurigheid methode A vs B:
    Methode B (echo) heeft als voordeel dat slechts één telefoon nodig is en dat het synchronisatieprobleem van twee telefoons wegvalt. Het nadeel is dat de detectiedrempel voor directe klap en echo precies gelijk moet worden ingesteld. In de praktijk presteert methode B doorgaans iets beter.
  4. Synchronisatiefout methode A:
    Als telefoon B 10 ms later wordt gestart dan telefoon A, wordt het gemeten Δt 10 ms kleiner, wat v systematisch te hoog maakt (v = 10/0,020 = 500 m/s in plaats van 343 m/s). Synchronisatie is de kritische fout in methode A.
  5. Berekening met meetfout:
    v = 10/0,029 = 345 m/s. Met σΔt = 0,002 s: σv/v = σΔt/Δt = 0,002/0,029 = 6,9%. Dus σv = 0,069 × 345 ≈ 24 m/s. De tijdmeting is de dominante fout.
  6. Geen dispersie in lucht:
    Als lage frequenties trager zouden reizen dan hoge, zouden de boventonen van een klap of muziekakkoord later aankomen dan de grondtoon. Muziek op afstand zou vervormd klinken: eerst de hoge tonen, dan de lage. Omdat lucht geen dispersie heeft, komt de klankkleur intact aan.

Achtergrond

De eerste nauwkeurige bepaling van de geluidssnelheid in lucht dateert uit 1738, uitgevoerd door de Franse Académie des Sciences. Onderzoekers schoten een kanon af en maten de vertraging tussen de lichtflits en het geluid op een afstand van bijna 30 km. Ze vonden een waarde dicht bij 332 m/s. Sindsdien zijn de methoden sterk verfijnd: moderne bepalingen via laserinterferometrie geven v = 331,29 m/s bij 0°C.

De Phyphox Acoustic Stopwatch-module gebruikt de ingebouwde audiobuffer om geluidspieken te detecteren. De tijdresolutie hangt af van de audiobuffer-grootte van het apparaat, maar is typisch ±1–5 ms voor de klap-echo-methode.

Benodigde laboratoriumapparatuur van Labvakhandel

Labvakhandel levert akoestische demonstratiematerialen, meetlinten en statiefmateriaal voor geluids- en golfpractica in het voortgezet onderwijs.

Bekijk het assortiment natuurkunde artikelen of neem contact op voor advies.

Meer practicumopdrachten

Ontdek alle practica in de Labvakhandel kennisbank — voor biologie, scheikunde en natuurkunde.

Bestellijst

Uw winkelwagen is leeg.