Practicum: Zoutbepaling in voedingsmiddelen met de Mohr-titratie – Scheikunde HAVO klas 4/5

In dit practicum voor klas 4/5 havo bepaal je het natriumchloridegehalte (keukenzout) in een voedingsmiddel naar keuze met de Mohr-titratie. Je gebruikt zilvernitraat om chloride-ionen neer te slaan en herkent het eindpunt aan een plotselinge kleurverandering van kleurloos naar roodbruin. Zo controleer je zelf of de opgave op het etiket klopt.

Leerdoel

Na dit practicum kun je in eigen woorden uitleggen hoe een neerslagtitratie werkt en waarom het eindpunt zichtbaar is, een titratie zelfstandig voorbereiden en uitvoeren, het eindpunt correct herkennen aan de kleur, en het zoutgehalte berekenen uit het verbruikte volume zilvernitraat.

Cursusniveau en vakgebied

Niveau: HAVO klas 4/5 | Vak: Scheikunde | Domein: Stoffen en reacties / Kwantitatieve analyse | Trefwoorden: neerslagtitratie, Mohr-titratie, zilvernitraat, kaliumchromaat, NaCl, kwantitatieve analyse

Benodigdheden

• Buret (50 mL) met burettenstatief en klem
• Erlenmeyer (250 mL), 3 stuks
• Maatkolf (100 mL)
• Maatcilinder (25 mL)
• Pipet (10 mL) met pipetteerhulp
• Analytische balans (nauwkeurigheid 0,01 g)
• Trechter
• Zilvernitraatoplossing (AgNO₃), 0,1 mol/L
• Kaliumchromaatoplossing (K₂CrO₄), 5% (w/v) als indicator
• Gedestilleerd water
• Te onderzoeken voedingsmiddel (bijv. bouillonblokje, kaas, chips of augurkvocht)
• Veiligheidsbril en handschoenen

Veiligheid

Zilvernitraat is oxiderend en maakt permanente vlekken op huid en kleding — draag altijd handschoenen en een labjas. Kaliumchromaat is giftig en mogelijk kankerverwekkend; vermijd huidcontact en inademing. Werk op een goed geventileerde werkplek.

Achtergrondinformatie

Wanneer je zilvernitraat druppelt in de monsteroplossing, reageert het zilverion (Ag⁺) direct met het aanwezige chloride (Cl⁻). Er vormt zich een wit neerslag van zilverchloride:

Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓ (wit neerslag)

Zolang er nog chloride aanwezig is, wordt de indicator — kaliumchromaat, die de oplossing lichtgeel kleurt — nog niet aangesproken. Zodra alle chloride neergeslagen is, reageert het eerste overtollige zilver met de indicator:

2Ag⁺ + CrO₄²⁻ → Ag₂CrO₄↓ (roodbruin neerslag)

Die roodbruine kleur die 30 seconden aanhoudt is het eindpunt van de titratie. De Mohr-titratie is een klassieke neerslagtitratie die nog altijd wordt toegepast in de voedingsmiddelenindustrie, de waterkwaliteitscontrole en de farmaceutische analyse.

Werkwijze

Deel A – Voorbereiding van het monster

1. Weeg nauwkeurig 1,0–2,0 g van het voedingsmiddel af op de analytische balans. Noteer de exacte massa.
2. Los het monster op in circa 50 mL gedestilleerd water en roer goed totdat het volledig is opgelost.
3. Breng de oplossing kwantitatief over naar de maatkolf (100 mL) en vul aan tot de maatstreep.
4. Pipetteer 10,0 mL van de monsteroplossing in een erlenmeyer.

Deel B – Uitvoering titratie

1. Voeg 3 druppels K₂CrO₄-indicator toe — de oplossing kleurt lichtgeel.
2. Vul de burette met de AgNO₃-oplossing (0,1 mol/L) en noteer de beginstand.
3. Titreer langzaam terwijl je de erlenmeyer continu ronddraait. Ga door totdat de roodbruine kleur 30 seconden aanhoudt.
4. Noteer de eindstand van de burette en bereken het verbruikte volume (V in mL).
5. Herhaal de titratie minimaal tweemaal en gebruik het gemiddelde voor de berekening.

Waarnemingstabel

Berekening

Stap 1 — mol AgNO₃ verbruikt:
mol = 0,1 × V / 1000

Stap 2 — mol NaCl (1:1-verhouding met AgNO₃):
mol NaCl = mol AgNO₃

Stap 3 — massa NaCl in het pipetvolume (10 mL):
m(NaCl) = mol × 58,44 g/mol

Stap 4 — massa NaCl in de totale monsteroplossing (100 mL):
m(NaCl) totaal = m(per 10 mL) × 10

Stap 5 — zoutgehalte:
zoutgehalte (%) = m(NaCl) totaal / m(monster) × 100%

Verwerkingsvragen

1. Waarom kleurt de oplossing roodbruin bij het eindpunt en niet al eerder?
2. Wat is de functie van kaliumchromaat in dit practicum?
3. Wat zou er gebeuren als je per ongeluk te veel titratiemiddel toevoegt ná het eindpunt? Is de berekende waarde dan te hoog of te laag?
4. Je hebt de titratie tweemaal uitgevoerd en verbruikte 12,3 mL en 12,7 mL. Welke waarde gebruik je voor de berekening en waarom?
5. Noem een situatie in de voedingsmiddelenindustrie waarbij een nauwkeurige zoutbepaling van groot belang is.

Uitwerking

V1: Zolang er chloride aanwezig is, neerst Ag⁺ bij voorkeur als AgCl (wit). Pas als alle Cl⁻ neergeslagen is, reageert het eerstvolgende Ag⁺ met de indicator CrO₄²⁻ tot roodbruin Ag₂CrO₄. De kleurovergang markeert dus precies het moment dat de chloride op is.

V2: Kaliumchromaat fungeert als indicator. In kleine concentratie kleurt het de oplossing lichtgeel. Zodra alle chloride neergeslagen is, reageert het overtollige zilver met chromaat tot het roodbruine Ag₂CrO₄ — het zichtbare eindpuntsignaal.

V3: De berekende waarde wordt te hoog: het extra verbruikte volume leidt tot een overschatting van de hoeveelheid Cl⁻ en dus van het NaCl-gehalte.

V4: Het gemiddelde van beide waarden: (12,3 + 12,7) / 2 = 12,5 mL. Controleer of het verschil acceptabel is (≤ 0,2 mL voor HAVO-niveau); zo niet, voer een derde titratie uit.

V5: Bijvoorbeeld bij de productie van vleeswaren, kaas of soepen, waar het zoutgehalte wettelijk aan normen moet voldoen voor voedselveiligheid en etiketteringsverplichtingen.

Benodigde laboratoriumapparatuur van Labvakhandel

Labvakhandel levert buretten, pipetten, maatkolven, analytische balansen en veiligheidsmiddelen die geschikt zijn voor dit practicum in het voortgezet scheikundeonderwijs. Bekijk ons scheikunde-assortiment of neem contact op voor advies.

Meer practicumopdrachten

Ontdek alle practica in de Labvakhandel kennisbank — voor biologie, scheikunde en natuurkunde.