Wat is GLP? Good Laboratory Practice uitgelegd

Good Laboratory Practice — afgekort GLP — is een kwaliteits- en integriteitssysteem voor niet-klinisch veiligheidsonderzoek. Het beschrijft hoe laboratoriumstudies gepland, uitgevoerd, geregistreerd, gerapporteerd en gearchiveerd moeten worden om de betrouwbaarheid van de resultaten te waarborgen.

GLP is geen certificeringsnorm zoals ISO, maar een reeks principes die door overheden worden gebruikt als wettelijk toetsingskader. Studies die voldoen aan GLP worden door internationale autoriteiten — zoals het EMA, de FDA en de OECD — wederzijds erkend. Dat bespaart bedrijven dubbele tests en versnelt de weg naar markttoegang.

Herkomst en internationale basis

De GLP-principes zijn oorspronkelijk ontwikkeld in de jaren zeventig in de Verenigde Staten, als reactie op fraude bij veiligheidsstudies voor pesticiden en geneesmiddelen. In 1981 publiceerde de OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) haar eigen GLP-principes, die sindsdien de internationale standaard vormen.

De OECD GLP-principes zijn overgenomen in wetgeving van de EU (Richtlijn 2004/10/EG), de VS (FDA 21 CFR Part 58) en veel andere landen. Dit maakt wederzijdse erkenning van testdata mogelijk tussen OECD-lidstaten.

Welke landen erkennen GLP?

GLP-data gegenereerd in een OECD-lidstaat worden in beginsel wederzijds erkend door alle andere OECD-lidstaten, zonder dat de studie in elk land opnieuw hoeft te worden uitgevoerd. De OECD telt momenteel 38 lidstaten, waaronder alle EU-landen, de VS, Canada, Japan, Australië, Zwitserland en het Verenigd Koninkrijk. Daarnaast hebben een aantal niet-OECD-landen bilaterale erkenningsafspraken gesloten. Voor indiening bij autoriteiten buiten de OECD — zoals in bepaalde Aziatische of Zuid-Amerikaanse markten — is het verstandig om vooraf te verifiëren of GLP-data worden geaccepteerd, dan wel of aanvullende lokale tests noodzakelijk zijn.

Voor welke studies geldt GLP?

GLP is van toepassing op niet-klinisch veiligheidsonderzoek dat wordt ingediend bij regulatoire autoriteiten ter onderbouwing van de registratie van:

GLP wordt vaak verward met GMP. Voor het volledige onderscheid tussen beide systemen, zie GLP versus GMP.

• Geneesmiddelen en werkzame stoffen
• Gewasbeschermingsmiddelen en biociden
• Industriechemicaliën (REACH)
• Voedseladditieven en diergeneesmiddelen
• Cosmetica

Het gaat daarbij om studies op het gebied van toxicologie, ecotoxicologie, farmacokinetiek en fysisch-chemische eigenschappen.

Waarom is GLP belangrijk?

GLP is niet alleen een administratieve verplichting — het systeem lost een concreet probleem op dat in de jaren zeventig schrijnend zichtbaar werd: laboratoria die veiligheidsstudies manipuleerden of slecht documenteerden, waardoor gevaarlijke stoffen de markt bereikten. De principes zijn ontworpen om drie risico's structureel te beheersen:

• Fraude voorkomen — doordat elke handeling direct en onveranderlijk wordt vastgelegd, en een onafhankelijke QA-functionaris het proces bewaakt, is het achteraf aanpassen of verzinnen van onderzoeksgegevens aantoonbaar en traceerbaar. Het principe "als het niet is opgeschreven, is het niet gebeurd" geldt in beide richtingen: wat wel is opgeschreven, kan niet stilzwijgend worden aangepast.
• Reproduceerbaarheid waarborgen — een GLP-studie is zo gedocumenteerd dat een andere testfaciliteit, in een ander land en jaren later, de studie stap voor stap kan reconstrueren en verifiëren. Dit is een vereiste voor regulatoire acceptatie en maakt wetenschappelijke controle mogelijk.
• Internationale dubbeltests voorkomen — doordat OECD-lidstaten elkaars GLP-data wederzijds erkennen, hoeft een veiligheidsstudie die in Nederland is uitgevoerd niet opnieuw te worden herhaald voor de Amerikaanse of Japanse markt. Dit bespaart aanzienlijke kosten, verkort de doorlooptijd van registratietrajecten en vermindert het aantal benodigde dierproeven.

Voor laboratoria die geen GLP-plichtig werk uitvoeren biedt de GLP-systematiek alsnog praktische waarde: de nadruk op standaard werkinstructies, traceerbaarheid en onafhankelijke kwaliteitsborging verhoogt de betrouwbaarheid van elke studie, ook zonder wettelijke verplichting.

Wat regelt GLP precies?

GLP stelt eisen aan alle aspecten van een studie, van de faciliteiten tot de archivering:

• De testfaciliteit: organisatie, personeel, verantwoordelijkheden
• Kwaliteitsborging (QA): onafhankelijke interne controle van studies
• Apparatuur: kalibratie, onderhoud en validatie
• Testitems en referentiestoffen: karakterisering en traceerbaarheid
• Standaard werkprocedures (SOP's): schriftelijk vastgelegde methoden
• Uitvoering van studies: studieplan, afwijkingen, raw data
• Rapportage en archivering: compleetheid, bewaartermijnen

Wat is een SOP en waarom is die verplicht in GLP?

Een Standard Operating Procedure (SOP) is een schriftelijk, goedgekeurd stappenplan voor een routinehandeling in het laboratorium. In een GLP-omgeving is voor elke terugkerende werkzaamheid een SOP verplicht — van de kalibratie van een balans tot de bereiding van reagentia en de archivering van studiemateriaal.

De SOP-verplichting in GLP dient drie doelen:

• Consistentie — elke medewerker voert de handeling op identieke wijze uit, ongeacht wanneer of door wie. Dit maakt studieresultaten reproduceerbaar en vergelijkbaar.
• Traceerbaarheid — elke handeling is herleidbaar naar een specifieke SOP-versie. Als achteraf een fout of afwijking wordt vastgesteld, is direct duidelijk welke procedure werd gevolgd.
• Aantoonbaarheid van training — medewerkers tekenen voor ontvangst en begrip van elke SOP die zij uitvoeren. Zo is documenteerbaar dat iedereen bevoegd is voor de taken die hij of zij uitvoert.

SOP's moeten worden goedgekeurd door bevoegd management, voorzien van een versienummer en bewaard in een gecontroleerd documentbeheersysteem. Verouderde versies worden ingetrokken maar niet vernietigd — zij blijven gearchiveerd zodat achteraf aantoonbaar is welke procedure gold tijdens een specifieke studie.

In de SOP-kennisbank vindt u praktische uitleg over wat een SOP is, hoe u een SOP opbouwt en hoe u versiebeheer en trainingsregistratie inricht.

Rollen in een GLP-testfaciliteit

Wat is de rol van de Study Director?

De Study Director is de spilfiguur van elke GLP-studie. Hij of zij is de enige persoon die eindverantwoordelijk is voor de totale uitvoering en wetenschappelijke integriteit van een specifieke studie — van het goedkeuren van het studieplan tot het ondertekenen van het eindrapport. De Study Director beoordeelt afwijkingen (deviation reports), neemt beslissingen over amendementen en is het aanspreekpunt voor de QA-afdeling en de opdrachtgever. Per studie kan er maar één Study Director zijn; een wijziging van Study Director gedurende de studie vereist een formeel amendment.

Wie heeft GLP-training nodig?

Alle medewerkers van een GLP-testfaciliteit die betrokken zijn bij de planning, uitvoering, registratie of rapportage van een GLP-studie moeten aantoonbaar getraind zijn op de taken die zij uitvoeren. GLP schrijft geen specifiek aantal trainingsuren of externe cursussen voor; het vereist dat de training gedocumenteerd is en aansluit bij de daadwerkelijke werkzaamheden van de medewerker.

In de praktijk betekent dit voor de meest voorkomende rollen:

• Study Director — moet aantoonbaar gekwalificeerd zijn voor het type studie waarvoor hij of zij verantwoordelijk is: relevante opleiding, werkervaring en specifieke GLP-kennis (principes, studieplan, rapportageverplichtingen).
• Analisten en laboranten — moeten getraind zijn op elke SOP die zij uitvoeren, op de apparatuur die zij bedienen en op de GLP-basisprincipes die van toepassing zijn op hun werk. Training op een nieuwe SOP wordt vastgelegd vóórdat de medewerker de handeling zelfstandig uitvoert.
• QA-functionaris — moet onafhankelijk en voldoende deskundig zijn om studies, SOP's en faciliteiten te kunnen beoordelen. Specifieke GLP-auditortraining is gangbaar, al is dit niet formeel voorgeschreven.
• Test Facility Management — moet voldoende kennis van GLP hebben om de naleving op faciliteitsniveau te kunnen waarborgen en te beoordelen of medewerkers adequaat zijn gekwalificeerd voor hun taken.

De training wordt bijgehouden in een persoonlijk trainingsdossier per medewerker, met daarin de datum van de training, de naam van de trainer, de versie van de SOP of het onderwerp waarop is getraind, en een handtekening van de medewerker. Bij een NVWA-inspectie zijn trainingsdossiers een standaard inspectiedocument. Een medewerker zonder aantoonbare training op de relevante SOP's mag de bijbehorende handelingen niet zelfstandig uitvoeren in het kader van een GLP-studie.

Meer over de opbouw en het beheer van SOP's — inclusief de koppeling tussen SOP-versies en trainingsverplichtingen — leest u in het SOP-cluster, met als startpunt het artikel SOP-beheer: versiebeheer, goedkeuring en training.

Wat is de rol van het Test Facility Management?

Het Test Facility Management is de directie of het management van de testfaciliteit. Zij zijn verantwoordelijk voor het beschikbaar stellen van voldoende gekwalificeerd personeel, adequate faciliteiten en apparatuur, en voor het handhaven van het GLP-kwaliteitssysteem als geheel. Het management stelt de Study Director aan voor elke studie en is eindverantwoordelijk voor de naleving van de OECD GLP-principes op faciliteitsniveau. Bij een NVWA-inspectie wordt het management geacht aantoonbaar betrokken te zijn bij de GLP-compliance van de organisatie.

Wat is het verschil tussen GLP-compliance en GLP-certificering?

In strikt technische zin bestaat er geen GLP-certificaat. GLP werkt niet met certificering door een onafhankelijke derde partij — zoals ISO-normen dat doen — maar met een GLP-complianceverklaring die wordt afgegeven door een bevoegde overheidsinstantie na inspectie. In Nederland is dat de NVWA. De complianceverklaring verklaart dat de testfaciliteit op het moment van inspectie voldeed aan de OECD GLP-principes. In de praktijk wordt de term "GLP-gecertificeerd" informeel veel gebruikt, maar formeel is de correcte term "GLP-compliant" of "GLP-erkend". De complianceverklaring is tijdgebonden en vereist periodieke herinspectie om geldig te blijven.

Vijf concrete voorbeelden van GLP in de praktijk

GLP klinkt abstract, maar vertaalt zich naar heel concrete handelingen op de werkvloer. De volgende voorbeelden illustreren wat GLP-conform werken in de dagelijkse praktijk betekent:

1. Een CoA bewaren bij elk lot reagentia — bij ontvangst van een nieuw lot natriumchloride voor bufferpreparatie drukt de analist het lot-specifieke Certificate of Analysis af, controleert de zuiverheidswaarde en slaat het document op in het materiaalregister. Zo is achteraf aantoonbaar dat het gebruikte lot voldeed aan de specificaties.
2. Fouten in een labjournal correct doorhalen — een analist schrijft per ongeluk de verkeerde temperatuurwaarde op. In een GLP-conform lab wordt de fout met één lijn doorgehaald, voorzien van initialen, datum en een korte toelichting. Uitwissen of onleesbaar maken is verboden.
3. Een SOP volgen voor pipetonderhoud — elke pipet in het lab heeft een onderhouds- en kalibratieschema vastgelegd in een SOP. Na kalibratie wordt het resultaat geregistreerd in het apparatuurlogboek en gekoppeld aan de studies waarvoor de pipet is gebruikt.
4. Afwijkingen van het studieplan documenteren — tijdens een toxiciteitsstudie valt een incubator tijdelijk uit. De afwijking van de voorgeschreven temperatuur wordt direct vastgelegd als deviation report, inclusief de duur, de gemeten temperaturen en de beoordeling van de impact op de studieresultaten.
5. Trainingsdossiers bijhouden — een nieuwe medewerker mag pas zelfstandig monsters analyseren nadat hij aantoonbaar getraind is op de relevante SOP's. De training wordt vastgelegd in een persoonlijk trainingsdossier met datum, trainer en handtekening.

Wat is het Master Schedule in GLP?

Het Master Schedule (ook wel: Master Schedule Sheet) is een verplicht overzichtsdocument in elke GLP-testfaciliteit. Het geeft een actueel overzicht van alle studies die op dat moment in de faciliteit worden uitgevoerd, gepland zijn of recent zijn afgerond. Het Master Schedule is geen gedetailleerd studieplan, maar een managementinstrument dat de QA-afdeling en het faciliteitmanagement in staat stelt om de werklast te bewaken en compliance-verplichtingen te plannen.

Een Master Schedule bevat minimaal de volgende informatie per studie:

• Studie-identificatiecode en titel
• Naam van de studydirector (Study Director)
• Testitem (de stof of het product dat wordt onderzocht)
• Type studie (bijv. acute toxiciteit, ecotoxicologie, farmacokinetiek)
• Geplande start- en einddatum
• GLP-status: of de studie volledig, gedeeltelijk of niet onder GLP valt
• Status: gepland, lopend, in rapportage, afgerond of geannuleerd

Het Master Schedule wordt beheerd door de QA-afdeling en is een vast inspectiedocument bij NVWA GLP-inspecties. Inspecteurs gebruiken het als startpunt om te bepalen welke studies zij tijdens een inspectie willen beoordelen. Een ontbrekend of niet-actueel Master Schedule is een veelvoorkomende bevinding bij eerste inspecties.

Waarom is GLP relevant voor uw laboratorium?

Werkt u als contract research organisation (CRO), analytisch laboratorium of industrieel testlaboratorium voor gereguleerde markten? Dan is GLP-compliance geen keuze maar een verplichting. Maar ook niet-GLP-plichtige labs profiteren van de GLP-systematiek: de nadruk op traceerbaarheid, documentatie en kwaliteitsborging verhoogt de betrouwbaarheid van elke studie.

Labvakhandel levert apparatuur en verbruiksmaterialen geschikt voor GLP-conforme omgevingen — van balansen tot pipetten.

Disclaimer: De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene technische en regulatoire toelichting. Canidae Seal B.V. / Labvakhandel.nl aanvaardt geen aansprakelijkheid voor de toepassing van deze informatie in specifieke situaties. Raadpleeg voor uw eigen toepassing altijd de geldende wet- en regelgeving, de relevante normen en de uitvoerende autoriteiten of toezichthouders (zoals ECHA, Nederlandse Arbeidsinspectie, ILT of de bevoegde accreditatie-instantie).