GMP (Good Manufacturing Practice) is een internationaal stelsel van kwaliteitseisen voor de productie van geneesmiddelen, medische hulpmiddelen, voedingssupplementen en cosmetica. Waar GLP (Good Laboratory Practice) betrekking heeft op de uitvoering van niet-klinisch veiligheidsonderzoek, richt GMP zich op het productieproces zelf: van grondstof tot eindproduct. GMP garandeert dat producten consistent worden geproduceerd en gecontroleerd volgens kwaliteitsnormen die passen bij hun beoogde gebruik. In Nederland en de rest van de EU worden GMP-eisen voor geneesmiddelen gehandhaafd door de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) en op Europees niveau door het EMA.
GMP staat voor Good Manufacturing Practice, in het Nederlands ook wel goede productiepraktijken genoemd. Het is een systeem van richtlijnen en procedures dat waarborgt dat farmaceutische en andere gereguleerde producten op een consistente, gecontroleerde en gedocumenteerde manier worden geproduceerd. GMP dekt het volledige productieproces: personeel, gebouwen en faciliteiten, apparatuur, grondstoffen, productieprocessen, kwaliteitscontrole, opslag en distributie. Binnen GMP is de beheersing van monsters — retentiesamples, referentiesamples en batchdocumentatie — een specifiek aandachtsgebied dat wordt beschreven in ons artikel over sample management in het laboratorium.
GLP (Good Laboratory Practice) en GMP worden regelmatig door elkaar gehaald, maar ze hebben een fundamenteel verschillend toepassingsgebied. GLP is van toepassing op niet-klinisch veiligheidsonderzoek — zoals toxiciteitsstudies — en reguleert hoe dat onderzoek wordt uitgevoerd en gedocumenteerd. GMP is van toepassing op de productie van gereguleerde producten en reguleert hoe die producten worden vervaardigd, gecontroleerd en vrijgegeven. Kortom: GLP gaat over het onderzoekslaboratorium, GMP over de productiefaciliteit. Meer over GLP en het verschil met GMP leest u in ons artikel GLP, GMP en GCP: wat is het verschil? en in onze kennisbank over Good Laboratory Practice.
GMP-compliance is niet afhankelijk van de bedrijfsomvang maar van het product en de markt. Elk bedrijf dat in de EU geneesmiddelen, werkzame farmaceutische ingrediënten (API's), steriele producten of bloedproducten produceert, is wettelijk verplicht te voldoen aan de EU GMP-richtlijnen, ongeacht het aantal medewerkers of de productieomvang. Ook kleine loonproducenten, formulering-start-ups en ziekenhuisapotheken die geneesmiddelen bereiden vallen hieronder. Voor voedingssupplementen en cosmetica gelden minder strikte GMP-vereisten, maar ook hier wordt GMP steeds vaker geëist door inkopers en retailers als onderdeel van leveranciersbeoordeling. Een klein bedrijf kan dus volledig GMP-conform zijn mits de documentatie, processen en faciliteiten aan de eisen voldoen; de richtlijn discrimineert niet op schaal maar op activiteit en productcategorie.
GxP is de verzamelterm voor alle “Good x Practice”-normen in de farmaceutische en gezondheidszorgsector. De “x” staat voor de specifieke toepassing. GxP-normen delen dezelfde basisfilosofie: gestandaardiseerde, gedocumenteerde en auditeerbare werkwijzen om kwaliteit, veiligheid en integriteit te garanderen.
GCP (Good Clinical Practice) is de internationale ethische en wetenschappelijke kwaliteitsnorm voor het ontwerp, uitvoering, registratie en rapportage van klinische studies met menselijke proefpersonen. De leidende norm is ICH E6 (R3); in de EU geldt aanvullend de Clinical Trial Regulation (EU) 536/2014.
De kernverschillen tussen GMP en GCP:
GMP is verplicht voor bedrijven die geneesmiddelen (inclusief werkzame stoffen en hulpstoffen), medische hulpmiddelen, diergeneesmiddelen, bloedproducten en in toenemende mate ook voedingssupplementen en cosmetica produceren. In de EU is de Europese GMP-richtlijn (EU GMP, ook wel EudraLex Volume 4) de leidende norm voor farmaceutische producenten. Daarnaast hanteert de Amerikaanse FDA de cGMP-richtlijnen (current Good Manufacturing Practice) voor de Amerikaanse markt.
GMP rust op een aantal fundamentele principes die samen een beheersbaar productieproces garanderen:
In GMP-trainingen en audits worden de vereisten vaak samengevat in de 5 P's:
GMP-training is een wettelijke vereiste: elke medewerker die GMP-activiteiten uitvoert, moet aantoonbaar opgeleid zijn voor de specifieke taken die hij of zij verricht. Basistraining omvat de principes van GMP (documentatie, hygiëne, contaminatiebeheersing, deviatierapportage), de specifieke procedures (SOP's) die van toepassing zijn op de functie, en de werking van het kwaliteitsmanagementsysteem van de organisatie. Aanvullend ontvangt personeel dat in een cleanroom werkt, opleiding in gowning-procedures, gedragsregels in de cleanroom en aseptische technieken. Opleidingsrecords worden bijgehouden en bij elke GMP-inspectie ter inzage gevraagd. De frequentie van hertraining is vastgelegd in de SOP voor training: doorgaans jaarlijks voor basisbeginselen en bij elke wijziging van een procedure of systeem waarvoor de medewerker is geautoriseerd.
Een alternatief kader dat in kwaliteitsmanagement breed wordt gebruikt is de 4M's, afkomstig uit de Ishikawa-oorzaakanalyse (visgraatdiagram), toegepast op GMP:
In de farmaceutische kwaliteitsliteratuur worden vier fundamentele pijlers onderscheiden waarop het GMP-systeem rust:
De sleutelelementen van GMP komen samen in de kaders die eerder op deze pagina zijn beschreven: de 5 P's (People, Premises, Processes, Products, Procedures) bieden een praktisch geheugensteuntje voor wat er in een productieomgeving beheerst moet worden. De 4M's (Mens, Machine, Materiaal, Methode) helpen bij oorzaakanalyse van afwijkingen. De 4 pijlers (kwaliteitsmanagementsysteem, personeel en opleiding, documentatie en traceerbaarheid, validatie en kwalificatie) vormen de structurele basis. Samen dekken deze kaders vrijwel alle aspecten af die bij een GMP-inspectie worden beoordeeld.
EudraLex Volume 4 structureert GMP in acht aandachtsgebieden die samen het volledige productieproces afdekken:
De GMP-regels zijn vastgelegd in een reeks richtlijnen en wetgeving. In de EU vormt EudraLex Volume 4 de centrale referentie voor farmaceutische GMP. Dit document is opgebouwd uit twee delen en een reeks bijlagen (Annexen) voor specifieke productcategorieën en processen, zoals steriele producten, biologicals, computersystemen en reinigingsvalidatie.
Hoewel er geen officiële genummerde lijst van precies 10 principes bestaat, worden in de GMP-praktijk de volgende kernthema’s steeds terugkerend benoemd:
De term gouden regels van GMP verwijst doorgaans naar dezelfde set kernprincipes die hierboven als de 10 GMP-principes zijn opgesomd. In de GMP-praktijk worden drie regels als absoluut beschouwd en bij elke inspectie als eerste beoordeeld: schrijf op wat je doet (documentatie), doe wat je opgeschreven hebt (procesbewaking) en bewijs dat het werkt (validatie). Deze drie vormen samen de ononderhandelbare basis waarop al het overige GMP-werk rust. Zonder sluitende documentatie, aantoonbare procesnaleving en gevalideerde methoden is geen enkel ander GMP-element voldoende.
Een GMP-certificaat is een door de bevoegde autoriteit (in Nederland de IGJ) afgegeven verklaring dat een productiefaciliteit voldoet aan de geldende GMP-richtlijnen. Het certificaat wordt afgegeven na een succesvolle inspectie en heeft een beperkte geldigheidsduur. Zonder geldig GMP-certificaat mogen farmaceutische producenten in de EU geen geneesmiddelen op de markt brengen. Het certificaat vermeldt de locatie, de productcategorie en de reikwijdte van de GMP-conformiteit.
In de EU heeft een GMP-certificaat (officieel: EudraGMDP-certificaat) doorgaans een geldigheidsduur van drie jaar, mits er geen majeure bevindingen zijn en de faciliteit geen significante wijzigingen heeft doorgevoerd. De bevoegde autoriteit kan de geldigheidsduur verkorten bij geconstateerde tekortkomingen of bij producten met een verhoogd risico. Na afloop van de geldigheidsduur volgt een hernieuwde inspectie. Wijzigingen in de productielocatie, -processen of -categorieën moeten worden gemeld via change control en kunnen leiden tot een tussentijdse herziening of aanvullende inspectie. GMP-certificaten zijn openbaar raadpleegbaar via de EudraGMDP-database van het EMA.
Een GMP-certificaat wordt niet aangevraagd maar verdiend via een inspectie door de bevoegde autoriteit. In Nederland voert de IGJ deze inspecties uit; voor exportcertificaten kan ook het EMA betrokken zijn. Het proces verloopt globaal in drie stappen:
Een GMP-inspectie vereist dat de volledige GMP-infrastructuur aantoonbaar functioneert, niet alleen op papier maar ook in de dagelijkse praktijk. De voorbereiding richt zich op vijf aandachtsgebieden. Documentatie: controleer of alle SOP's actueel zijn, batchdossiers volledig zijn ingevuld en opleidingsrecords up-to-date zijn. Apparatuur: verifieer dat kalibratie- en kwalificatielabels geldig zijn en dat het preventief onderhoud is uitgevoerd en gedocumenteerd. Deviaties en CAPA: zorg dat alle open deviaties zijn voorzien van een rootcause-analyse en een gedocumenteerde correctieve actie; inspecteurs verwachten bewijs van follow-up en effectiviteitsverificatie. Faciliteiten: voer een interne schoonmaakaudit uit, controleer drukverschilregistraties en zorg voor een nette, overzichtelijke productieomgeving zonder resten van vorige producten (line clearance). Personeel: bereid medewerkers voor op vragen van de inspecteur over hun eigen taken en de SOP's die zij gebruiken. Een interne mock-inspectie in de weken voorafgaand aan de officiële inspectie is een effectief middel om zwakke punten tijdig te identificeren.
ISO-normen (zoals ISO 9001 voor kwaliteitsmanagementsystemen of ISO 13485 voor medische hulpmiddelen) zijn generieke kwaliteitsnormen die breed toepasbaar zijn in uiteenlopende sectoren. Lees meer over ISO 9001 als kwaliteitsmanagementsysteem, de zeven basisprincipes en het certificeringstraject in ons kennisbankartikel: ISO 9001 in het laboratorium: kwaliteitsmanagement en certificering. GMP is sector-specifiek en wettelijk verplicht voor farmaceutische en aanverwante producenten. ISO-certificering kan een goede basis vormen voor GMP-compliance, maar vervangt GMP niet. Een bedrijf kan ISO-gecertificeerd zijn zonder aan GMP te voldoen, en vice versa.
Een GMP-omgeving is een productieomgeving die zodanig is ingericht, beheerd en gedocumenteerd dat de kans op besmetting, vergissingen en afwijkingen minimaal is. Dit heeft consequenties voor de inrichting van het gebouw, de werkmethoden, de kledingvoorschriften, de reiniging en het gedrag van medewerkers.
Een kritisch onderdeel van een goed functionerende GMP-omgeving is de continue monitoring van omgevingsparameters. In productiefaciliteiten en cleanrooms worden minimaal de volgende parameters continu gemeten en geregistreerd:
Wanneer een productieresultaat buiten de vastgestelde specificaties valt, is een gestructureerd OOS-onderzoek verplicht onder GMP.
GMP-dataregistratiesystemen leggen deze meetwaarden continu vast, genereren automatisch alarmering bij overschrijding van grenzen en produceren rapportages voor batchdocumentatie en audits. De eisen aan dergelijke systemen zijn vastgelegd in EU GMP Annex 11 (computersystemen) en de GAMP 5-richtlijn.
Een cleanroom is een gecontroleerde omgeving waarin de concentratie luchtdeeltjes, temperatuur, luchtvochtigheid en luchtdruk binnen strikte grenzen worden gehouden. Voor farmaceutische productie onderscheidt EU GMP vier reinheidsklassen:
De classificatie van een cleanroom is gebaseerd op de concentratie luchtdeeltjes per kubieke meter bij een vastgestelde deeltjesgrootte, gemeten zowel in rust (at rest) als in bedrijf (in operation). De EU GMP Annex 1 (revisie 2022) koppelt de GMP-klassen A t/m D aan de ISO 14644-1 classificatie voor deeltjesconcentraties. Klasse A vereist maximaal 3.520 deeltjes ≥ 0,5 µm per m³ en maximaal 20 deeltjes ≥ 5,0 µm per m³, zowel in rust als in bedrijf. Voor graad A/B is een H14-eindfilter conform EN 1822 de norm. Klasse B geldt dezelfde norm in rust, maar staat in bedrijf aanzienlijk hogere concentraties toe. Aanvullend worden microbiologische actiegrenzen vastgesteld: het aantal kiemen per m³ lucht, per contactplaat en per handschoen. De classificatie wordt bij ingebruikname uitgevoerd door een gecertificeerde partij en vervolgens periodiek herbevestigd als onderdeel van de omgevingsmonitoring. Belangrijke parameters daarbij zijn luchtaanvoersnelheid, luchtverversingsfrequentie en het drukverschil tussen aangrenzende ruimten.
Een SOP (Standard Operating Procedure) is een gedetailleerde, goedgekeurde werkinstructie die beschrijft hoe een specifieke handeling stap voor stap moet worden uitgevoerd. In een GMP-omgeving zijn SOP’s verplicht voor alle kritische handelingen: van het bedienen van apparatuur en het reinigen van productieruimten tot het nemen van monsters en het omgaan met afwijkingen. Een SOP wordt opgesteld, beoordeeld en geautoriseerd door bevoegde medewerkers, en periodiek herzien. Werken zonder goedgekeurde SOP of afwijken van een SOP zonder gedocumenteerde reden is een ernstige GMP-overtreding.
In een GMP-omgeving mag een SOP uitsluitend worden goedgekeurd door daarvoor geautoriseerde functionarissen. De minimale vereiste is doorgaans een handtekening van de auteur (opsteller), een onafhankelijke reviewer en de verantwoordelijke van de afdeling Kwaliteit (QA). Voor kritische SOP's — zoals die voor aseptische handelingen of vrijgaveprocedures — is ook de handtekening van de Qualified Person (QP) vereist. De geldigheidsduur van een SOP is vastgelegd in het documentbeheersysteem van de organisatie; de gebruikelijke herziencyclus is twee tot drie jaar, maar een SOP moet ook tussentijds worden herzien bij wijzigingen in het proces, de apparatuur of de regelgeving. Een verlopen SOP mag niet worden gebruikt — het gebruik ervan geldt als GMP-overtreding en wordt bij inspecties als bevinding geregistreerd.
Reinigingsvalidatie is het gedocumenteerde bewijs dat de reinigingsprocedure van productieapparatuur effectief is en de residuen van vorige producten, reinigingsmiddelen en micro-organismen terugbrengt tot een aanvaardbaar niveau. Dit is een van de meest kritische GMP-vereisten, zeker bij wisselende productie (campagneproductie). De acceptatiecriteria worden bepaald op basis van de toxicologische eigenschappen van het voorgaande product en de aanbevolen dagelijkse dosis van het volgende. Voor de reiniging worden speciaal voor GMP-toepassingen geschikte reinigingsmiddelen gebruikt die aantoonbaar residuvrij kunnen worden afgespoeld. Voor de geautomatiseerde reiniging en thermische desinfectie van apparatuur en glaswerk wordt in GMP-omgevingen een laboratoriumvaatwasser of thermodesinfector ingezet, gekwalificeerd conform EN ISO 15883. Bekijk ons assortiment laboratorium reinigingsmiddelen voor geschikte opties.
Validatie is het gedocumenteerde bewijs dat een proces, methode, systeem of apparatuur consistent levert wat het belooft te leveren. In GMP worden vier validatietypen onderscheiden:
Validatie en kwalificatie worden in GMP-documentatie vaak in één adem genoemd maar hebben een precies onderscheiden betekenis. Kwalificatie is het gedocumenteerde bewijs dat apparatuur, systemen en faciliteiten correct zijn geïnstalleerd (Installation Qualification, IQ), correct functioneren binnen de vastgestelde parameters (Operational Qualification, OQ) en in de praktijk consistent de verwachte prestatie leveren (Performance Qualification, PQ). Kwalificatie is daarmee de voorwaarde voor apparatuur en omgeving. Validatie is het bredere begrip dat betrekking heeft op processen, reinigingsprocedures en analytische methoden: het aantoonbaar maken dat een proces of methode consistent het beoogde resultaat levert. In de GMP-systematiek volgt procesvalidatie na de kwalificatie van de betrokken apparatuur en faciliteiten: u kunt een productieproces niet valideren met ongequalificeerde apparatuur.
Een GMP-checklist helpt medewerkers en kwaliteitsfunctionarissen om de dagelijkse GMP-naleving systematisch te bewaken. De volgende punten vormen een basisraamwerk:
HACCP (Hazard Analysis and Critical Control Points) is een voedselveiligheidssysteem dat gevaren in het voedselproductieproces identificeert en beheerst via kritische controlepunten. GMP en HACCP overlappen inhoudelijk — beide gaan over procesbeheersing, documentatie en preventie van besmetting — maar ze hebben een verschillend toepassingsgebied. HACCP is de standaard in de voedingsmiddelenindustrie; GMP in de farmaceutische industrie. In de praktijk hanteert de voedingssector vaak GMP als basisnorm naast HACCP, waarbij GMP de algemene hygiënische productiepraktijken dekt en HACCP de specifieke risicoanalyse per productlijn.
Documentatie is de ruggengraat van elk GMP-systeem. Zonder volledige, correcte en tijdige documentatie kan een productiehandeling in een GMP-audit niet worden aangetoond — en geldt zij als niet-uitgevoerd. GMP-documentatie omvat SOP’s, batchdossiers, specificaties, testcertificaten, kwalificatierapporten, validatiedossiers, afwijkingsrapporten (deviaties) en CAPA-dossiers (Corrective and Preventive Actions). Lees ook: documentatie en audit trail in GLP.
Een batchdossier (ook wel batch record of chargedocumentatie) is de volledige documentatie van de productie van één charge (batch) van een product. Het bevat alle relevante gegevens: gebruikte grondstoffen en hoeveelheden, productiecondities en afwijkingen, resultaten van in-procescontroles, handtekeningen van uitvoerende medewerkers en de uiteindelijke vrijgavebeslissing door de Qualified Person (QP). Het batchdossier vormt het bewijs dat het product is geproduceerd conform de goedgekeurde procedures en voldoet aan de specificaties. Concreet bevat een compleet batchdossier: de verwijzing naar de masterformule en de goedgekeurde SOP's, de weegprotocollen met handtekeningen van uitvoerder en checker (vier-ogen-principe), de registratie van kritische procesparameters (temperatuur, tijd, druk, pH) met bijbehorende acceptatiegrenzen, alle in-procescontroleresultaten, een overzicht van deviaties en de bijbehorende disposities, de resultaten van vrijgavetests op het eindproduct, en de handtekening van de QP als definitief vrijgavedocument. Het batchdossier wordt minimaal één jaar na de vervaldatum van het product bewaard, in de farmaceutische sector doorgaans vijf tot tien jaar.
CAPA staat voor Corrective and Preventive Action. Een correctieve actie is gericht op het oplossen van een geconstateerde afwijking of niet-conformiteit; een preventieve actie op het voorkomen van toekomstige herhaling. In een GMP-omgeving wordt elk kwaliteitsincident — een productieafwijking, een klacht, een auditbevinding — gevolgd door een CAPA-procedure: oorzaakanalyse, gedefinieerde acties, termijnen, verantwoordelijken en verificatie van effectiviteit. Een robuust CAPA-systeem is een van de criteria waarop GMP-inspecteurs zwaar letten.
Een effectieve CAPA volgt een vaste structuur die door GMP-inspecteurs wordt verwacht. De kern is de rootcause-analyse: zonder een vastgestelde grondoorzaak kan geen duurzame correctieve actie worden geformuleerd. Gangbare methoden voor rootcause-analyse zijn de 5-waarom-methode (iteratief doorvragen naar de diepere oorzaak), het Ishikawa-diagram (visgraat) en Failure Mode and Effects Analysis (FMEA). Na de rootcause-analyse worden de correctieve acties geformuleerd met een verantwoordelijke persoon, een concrete einddatum en een aantoonbare uitkomst (deliverable). De preventieve actie beschrijft hoe herhaling in vergelijkbare processen of systemen wordt voorkomen, ook buiten de directe context van de afwijking. Ten slotte wordt de effectiviteit van de CAPA getoetst: na implementatie wordt vastgesteld — bij voorkeur op basis van meetbare data — dat de maatregel daadwerkelijk het beoogde effect heeft gehad. Een CAPA zonder effectiviteitscheck is in GMP-termen onvolledig en wordt als bevinding geregistreerd.
De Qualified Person (QP) is een wettelijk verplichte functionaris in de farmaceutische productieketen in de EU. De QP is persoonlijk verantwoordelijk voor de vrijgave van elke productiebatch voor de markt: hij of zij verklaart dat de batch is geproduceerd en getest conform de goedgekeurde specificaties en de geldende GMP-richtlijnen. De functie is verankerd in Richtlijn 2001/83/EG (humane geneesmiddelen) en Richtlijn 2001/82/EG (diergeneesmiddelen). Wettelijke vereisten voor de QP zijn een universitaire opleiding in farmacie, chemie, biochemie of geneeskunde, aangevuld met minimaal twee jaar praktijkervaring in kwaliteitscontrole of productie van geneesmiddelen. De QP staat geregistreerd bij de bevoegde autoriteit (in Nederland de IGJ) en is persoonlijk aansprakelijk voor vrijgavebeslissingen. Elke productiefaciliteit die geneesmiddelen voor de EU-markt produceert of invoert, moet minimaal één aangewezen QP hebben.
In GMP-productieomgevingen en de bijbehorende kwaliteitscontrolelaboratoria worden hogere eisen gesteld aan laboratoriummaterialen dan in een standaard onderzoekslab. Glaswerk, pipetten, weegschalen en meetinstrumenten moeten gekalibreerd en gekwalificeerd zijn, en hun geschiktheid voor het beoogde gebruik moet zijn vastgelegd. Reinigingsmiddelen moeten aantoonbaar residuvrij afspoelbaar zijn en mogen de productanalyse niet verstoren. Bekijk ons assortiment voor laboratoriumglaswerk, reinigingsmiddelen en laboratoriumapparatuur die geschikt zijn voor gebruik in gereguleerde omgevingen. Voor niet-invasieve grondstofidentificatie door gesloten verpakkingen heen wordt in GMP-omgevingen steeds vaker Raman-spectroscopie ingezet.
GMP-laboratoria werken met gecalibreerde meetapparatuur en gedocumenteerde procedures — eisen die sterk overlappen met ISO 17025. In ons kennisbankartikel over ISO 17025 leggen we uit wat accreditatie inhoudt, welke kalibratievereisten gelden en wat het verschil is tussen GMP, GLP en ISO 17025. Lees het artikel over ISO 17025 en laboratoriumaccreditatie.
Bekijk het assortiment laboratoriumapparatuur en verbruiksmaterialen van Labvakhandel, of neem contact op voor advies bij de keuze van de juiste materialen voor uw toepassing.
Onderdeel van: Voedingslaboratorium · Farmaceutisch lab
Disclaimer: De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene technische en regulatoire toelichting. Canidae Seal B.V. / Labvakhandel.nl aanvaardt geen aansprakelijkheid voor de toepassing van deze informatie in specifieke situaties. Raadpleeg voor uw eigen toepassing altijd de geldende wet- en regelgeving, de relevante normen en de uitvoerende autoriteiten of toezichthouders (zoals ECHA, Nederlandse Arbeidsinspectie, ILT of de bevoegde accreditatie-instantie).
Inloggen
Wachtwoord vergeten
Account aanmaken
Uw winkelwagen is leeg.
