Pipetteren is een van de meest uitgevoerde handelingen in het laboratorium. Of het nu gaat om het nauwkeurig overbrengen van 1 µl DNA-oplossing voor een PCR-reactie, het doseren van reagentia bij een ELISA of het bereiden van verdunningsreeksen: elke pipeteerhandeling heeft direct invloed op de betrouwbaarheid van je resultaten. Op deze pagina leggen we uit wat pipetteren inhoudt, welke typen pipetten er zijn, hoe je correct pipetteert en welke fouten de nauwkeurigheid kunnen aantasten.
Pipetteren is het nauwkeurig overbrengen van een vloeistofvolume van de ene naar de andere locatie met behulp van een pipet. Het doel is altijd hetzelfde: een exact en reproduceerbaar volume vloeistof overbrengen zonder contaminatie van het monster of de omgeving. In het laboratorium is pipetteren geen routinehandeling die je gedachteloos uitvoert — elke afwijking in techniek, temperatuur of houding kan leiden tot systematische fouten die doorwerken in je meetresultaten.
Het doel van pipetteren is het nauwkeurig en reproduceerbaar overbrengen van vloeistofvolumes. In analytische chemie, moleculaire biologie, microbiologie en klinisch laboratoriumwerk is een correcte volumedosering bepalend voor de uitkomst van het experiment. Een afwijking van enkele procenten bij een verdunning of een reactiemix kan het verschil betekenen tussen een bruikbaar en een onbetrouwbaar resultaat.
Ja. Pipetteren wordt beschouwd als een fundamentele laboratoriumtechniek — vergelijkbaar met wegen, titreren en filtreren. Het vereist kennis van het instrument, een correcte uitvoering en aandacht voor foutbronnen. In GLP- en GMP-gereguleerde omgevingen is pipetteren dan ook een gedocumenteerde handeling waarbij de kalibratiestatus van de pipet traceerbaar moet zijn.
Pipetten zijn meetinstrumenten voor het doseren van vloeistofvolumes. Ze zijn er in veel uitvoeringen: van eenvoudige glazen pasteurpipetten en volumepipetten tot elektronisch aangestuurde micropipetten met instelbaar volume. Het gemeenschappelijke kenmerk is dat ze een vloeistof opzuigen en gedoseerd afgeven, waarbij het volume reproduceerbaar en aantoonbaar nauwkeurig is.
De term pipette is de Engelstalige of soms informele aanduiding voor pipet. In het Nederlands wordt consequent pipet gebruikt. In een laboratoriumcontext bedoelt men met pipette vrijwel altijd een mechanische of elektronische micropipet met verwisselbare pipetpunt, zoals een Eppendorf- of Gilson-pipet. Niet te verwarren met de pasteurpipet, die een wegwerpbaar glazen of plastic druppelbuisje is zonder nauwkeurige volumeindeling.
De kern van pipetteren ligt in de combinatie van precisie en reproducibiliteit. Een pipet meet niet alleen volume — hij is ook een barrière tussen je monster en de omgeving. Correct pipetteren voorkomt kruisbesmetting tussen monsters, beschermt de operator tegen gevaarlijke stoffen en zorgt ervoor dat resultaten herhaalbaar zijn, ongeacht wie de handeling uitvoert.
Mondpipetteren is in alle moderne laboratoria absoluut verboden. De reden is tweeledig: ten eerste is het een ernstig veiligheidsrisico, omdat giftige, infectieuze of bijtende stoffen per ongeluk ingeslikt of ingeademd kunnen worden. Ten tweede tast mondpipetteren de nauwkeurigheid aan omdat de druk van de adem niet controleerbaar is. Gebruik altijd een pipetteerhulp, pipetcontroller of micropipet — nooit de mond.
Er zijn twee hoofdtechnieken voor mechanische micropipetten: de luchtverplaatsingsmethode en de positieve verplaatsingsmethode.
Bij luchtverplaatsing (air displacement) zit er een luchtkussen tussen de zuiger en de vloeistof. Dit is de standaardmethode voor waterige oplossingen en de meest gebruikte techniek. De nauwkeurigheid kan worden beïnvloed door dampspanning, viscositeit en temperatuurverschillen tussen pipet en vloeistof.
Bij positieve verplaatsing (positive displacement) raakt de zuiger de vloeistof direct aan via een ingebouwde wegwerpkamer. Er is geen luchtkussen. Deze methode is geschikt voor visceuze vloeistoffen (glycerol, DNA-ladder), vluchtige oplosmiddelen en biologisch gevaarlijk materiaal, omdat er geen aerosolvorming optreedt.
In de context van pipetteren verwijst geprofiteerd (Engels: pre-wetting of forward pipetting) naar het vooraf bevochtigen van de pipetpunt. Door de pipetpunt één of twee keer op te zuigen en leeg te laten lopen vóór de eigenlijke pipeteerhandeling, wordt de binnenwand van de punt bekleed met een dun vloeistoffilmpje. Dit vermindert de adsorptie van het eerste aspiratievolume aan de wandoppervlakken en verbetert de nauwkeurigheid, met name bij kleine volumes en vloeistoffen die de neiging hebben te klitten aan plastic (eiwit-oplossingen, detergenten).
Correct pipetteren verloopt in vaste stappen. Wie deze stappen consequent volgt, minimaliseert systematische fouten en bereikt reproduceerbare resultaten.
De keuze van techniek hangt af van de vloeistof. Voor standaard waterige oplossingen volstaat de forward pipetting-methode (zie de stappen hierboven). Voor visceuze vloeistoffen of oppervlakteactieve stoffen is de reverse pipetting-methode beter geschikt: hierbij druk je de zuiger helemaal tot de tweede stop vóór het aspireren, zodat je meer vloeistof opzuigt dan het gewenste volume. Bij het dispenseren druk je dan alleen tot de eerste stop; de resterende vloeistof in de punt gooi je weg. Dit compenseert het kleven van vloeistof aan de puntenwand.
De meest gemaakte fouten bij pipetteren zijn:
Voor beginners is een enkanaals mechanische micropipet in het bereik van 100–1000 µl het meest toegankelijk. Dit bereik wordt het vaakst gebruikt in basislaboratoriumwerk en laat fouten in techniek duidelijk zichtbaar worden. Wanneer de basistechniek beheerst is, kan uitgebreid worden naar een set van drie pipetten (0,5–10 µl, 20–200 µl en 100–1000 µl) die samen het volledige dagelijkse bereik dekken. Bekijk ons assortiment pipetten voor een overzicht van beschikbare modellen.
Stel een 100–1000 µl micropipet in op 500 µl (= 0,5 ml). Controleer de instelling op de schaal: bij de meeste pipetten in dit bereik leest de schaal van boven naar beneden als drie cijfers, waarbij het bovenste cijfer het honderdtal is. 500 µl verschijnt dan als 5–0–0. Volg de standaard pipetteerstappen zoals hierboven beschreven. Voor grotere volumes (> 1 ml) is een volumepipet of een maatcilinder nauwkeuriger.
Pipetten worden bewaard in een pipetstandaard of pipethouder — altijd rechtop of horizontaal, nooit ondersteboven opgeborgen. Opbergen met de punt omhoog kan vloeistof in de zuiger laten lopen, wat de mechaniek beschadigt en kalibratie ongedaan maakt. Een pipetstandaard houdt de pipetten geordend, beschermt de mechaniek en verlengt de levensduur.
2 ml is gelijk aan 2000 µl. Voor het afmeten van 2 ml gebruik je een micropipet van 1000–5000 µl (stel in op 2000 µl), een volumepipet van 2 ml of een maatcilinder. Een standaard 1000 µl micropipet is niet geschikt voor 2 ml in één handeling; je kunt dan tweemaal 1000 µl dispenseren of een pipet met groter bereik gebruiken.
Stel een 100–1000 µl micropipet in op de maximale stand (1000 µl = 1 ml). Houd er rekening mee dat de nauwkeurigheid aan de maximumgrens van het pipetbereik iets lager is dan in het middelste bereik. Voor kritische toepassingen waarbij 1 ml nauwkeurig afgemeten moet worden, is een gecalibreerde volumepipet of een maatkolf met aanvullen tot de ijklijn nauwkeuriger.
Dit hangt volledig af van het type pipet. Een Pasteurpipet geeft geen exact volume. Een micropipet is er in bereiken van 0,1–2,5 µl tot 1000–5000 µl. Een glazen volumepipet levert een vast gecalibreerd volume (bijv. precies 1 ml, 5 ml of 25 ml). Er bestaat geen universele hoeveelheid die overeenkomt met "één pipet" — het volume is altijd gebonden aan het specifieke instrument en de instelling.
Nee. Één druppel heeft doorgaans een volume van 0,02–0,05 ml (20–50 µl), afhankelijk van de vloeistof, de oppervlaktespanning en de opening van de pipet of druppelaar. 0,5 ml is gelijk aan circa 10–25 druppels. Voor precisiewerk in het laboratorium wordt het volume altijd bepaald met een gekalibreerde pipet — niet door te tellen.
Als richtlijn geldt dat 1 ml overeenkomt met circa 20–25 druppels bij gebruik van een standaard laboratoriumdruppelaar. Dit is echter een benadering; de exacte druppelgrootte varieert per vloeistof en per druppelaar. In farmaceutische toepassingen wordt de officiële druppelmaat gedefinieerd als 0,05 ml (50 µl) per druppel bij gebruik van een gestandaardiseerde druppelaar (Ph. Eur.). Voor nauwkeurige volumedosering in het laboratorium gebruik je altijd een pipet.
Niet automatisch. 1 mg is een massa-eenheid; 1 ml is een volume-eenheid. Voor water geldt bij 4 °C dat 1 ml overeenkomt met 1 g = 1000 mg. Dus 1 mg water heeft een volume van 0,001 ml = 1 µl. Voor andere vloeistoffen geldt deze verhouding niet: de dichtheid van de vloeistof bepaalt de verhouding tussen massa en volume. Bij het pipetteren van vloeistoffen met een dichtheid afwijkend van water moet je de dichtheid meenemen in je berekeningen als je van massa naar volume omrekent.
Een pipet die niet meer nauwkeurig is, geeft geen foutmelding — hij pipetteert gewoon te veel of te weinig. Regelmatige kalibratie is daarom essentieel, met name in gereguleerde omgevingen zoals GLP, GMP en ISO/IEC 17025. De gangbare kalibratie-interval is jaarlijks bij normaal gebruik en halfjaarlijks bij intensief dagelijks gebruik. Kalibratie gebeurt gravimetrisch: gedestilleerd water wordt gepipetteerd op een analytische balans en het gemeten gewicht wordt omgerekend naar volume via de dichtheid van water bij de actuele temperatuur.
Tussen kalibraties door controleer je de pipet door de herhaalbaarheid te testen: pipetteer tienmaal hetzelfde volume water op de balans en bereken de variatiecoëfficiënt (CV%). Een CV van minder dan 1% is voor de meeste toepassingen acceptabel; voor gevoelige moleculair-biologische toepassingen streef je naar < 0,5%.
Bekijk ons volledige assortiment pipetten en pipetpunten voor alle beschikbare typen en maten.
De gouden regels voor correct pipetteren zijn: gebruik altijd een pipet waarvan het gewenste volume binnen 10–100% van de maximale capaciteit valt; houd de pipet verticaal bij het aspireren; pre-wet de punt vóór kritische pipeteerhandelingen; wacht na het aspireren één seconde vóór het optrekken; dispenseer tegen de wand van het recipiënt bij de forward-methode; en bewaar de pipet rechtop of horizontaal — nooit ondersteboven.
Bij luchtverplaatsing (standaard micropipet) zit een luchtkussen tussen zuiger en vloeistof. Geschikt voor waterige oplossingen. Bij positieve verplaatsing raakt de zuiger de vloeistof direct aan via een wegwerpkamer. Geschikt voor visceuze, vluchtige of biologisch gevaarlijke vloeistoffen waarbij aerosolvorming of verdamping de nauwkeurigheid verstoort.
Filterpipetpunten bevatten een hydrofobe filter van polyethyleen of vergelijkbaar materiaal die voorkomt dat aerosoldeeltjes de pipetschacht binnendringen. Ze zijn verplicht bij het pipetteren van biologische gevaarlijke monsters (virussen, bacteriën), PCR-reacties (contaminatiepreventie) en vluchtige of corrosieve vloeistoffen. Het filter beschermt zowel het monster als de operator en verlengt de levensduur van de pipet.
Bewaar pipetten altijd verticaal in een pipethouder of -standaard, met de punt naar beneden en zonder pipetpunt gemonteerd. Stel het volume in op de minimumstand na gebruik om spanning op de zuigerveer te verminderen. Bewaar pipetten niet in de nabijheid van corrosieve dampen, directe zonlicht of extreme temperaturen. Laat een pipet na contact met agressieve vloeistoffen altijd spoelen door schoon water op te zuigen en leeg te dispenseren.
Universele pipetpunten zijn ontworpen om op meerdere pipetmerken te passen, maar de pasvorm is nooit gegarandeerd identiek aan de originele punt van de fabrikant. Een slechte afsluiting leidt tot systematische volumefouten. Voor kritische toepassingen (GLP, GMP, moleculaire biologie) zijn gekalibreerde originele of gecertificeerde pipetpunten aanbevolen. Bekijk ons assortiment pipetpunten en tips voor compatibele opties.
In geaccrediteerde en gereguleerde laboratoria is de kalibratie van pipetten een gedocumenteerde en traceerbare handeling. ISO 17025 stelt specifieke eisen aan de kalibratie van meetmiddelen en de vastlegging daarvan. In ons kennisbankartikel over ISO 17025 leest u wat deze eisen inhouden en wanneer accreditatie verplicht is. Lees het artikel over ISO 17025 en laboratoriumaccreditatie.
Inloggen
Wachtwoord vergeten
Account aanmaken
Uw winkelwagen is leeg.
