HACCP is de methode waarmee bedrijven die met levensmiddelen werken vooraf vaststellen waar voedsel onveilig kan worden en hoe zij dat voorkomen. De afkorting staat voor Hazard Analysis and Critical Control Points. In de Europese Unie is werken volgens de HACCP-principes wettelijk verplicht voor vrijwel elk bedrijf dat levensmiddelen bereidt, verwerkt, verpakt, opslaat, vervoert of verkoopt. Dit artikel legt uit wat HACCP is, welke gevaren het beheerst, wat de 7 principes en de 12 stappen inhouden, wat een kritisch beheerspunt is, wanneer een hygiënecode volstaat, hoe u een HACCP-plan opstelt, welke temperatuurregels in de keuken gelden en hoe het zit met het HACCP-certificaat. Omdat een HACCP-systeem staat of valt met betrouwbare metingen, krijgt ook de meetkant ruime aandacht: temperatuur, pH, wateractiviteit en microbiologische controle.
HACCP is een systematische werkwijze om de veiligheid van voedsel te borgen. Een bedrijf brengt per processtap in kaart welke gevaren kunnen optreden, bepaalt op welke punten die gevaren beheerst moeten worden, stelt daar grenzen voor vast, bewaakt die grenzen en legt vast wat er gebeurt als het misgaat. De methode is preventief: de veiligheid wordt niet achteraf aan het eindproduct afgelezen, maar tijdens het proces afgedwongen.
HACCP betekent Hazard Analysis and Critical Control Points, in het Nederlands gevarenanalyse en kritische beheerspunten. Hazard is het Engelse woord voor gevaar. De term kritische controlepunten komt ook veel voor en betekent hetzelfde; de officiële Nederlandse vertaling van de Europese wetgeving spreekt van kritische controlepunten, terwijl de vakliteratuur vaak beheerspunten schrijft, omdat het om beheersen gaat en niet alleen om controleren. De afkorting wordt uitgesproken als hassep.
Met het HACCP-systeem wordt het geheel bedoeld waarmee een bedrijf de voedselveiligheid aantoonbaar beheerst. Het bestaat uit drie lagen: de basisvoorwaarden voor hygiëne, het HACCP-plan met de gevarenanalyse en de kritische beheerspunten, en de registraties waarmee het bedrijf laat zien dat het plan wordt uitgevoerd. De NVWA gebruikt hiervoor het woord voedselveiligheidsplan.
HACCP is rond 1960 ontwikkeld in de Verenigde Staten, toen het levensmiddelenbedrijf Pillsbury samen met de ruimtevaartorganisatie NASA en de laboratoria van het Amerikaanse leger voedsel voor bemande ruimtevluchten moest leveren. Eindproductcontrole bood onvoldoende zekerheid, omdat daarvoor te veel product vernietigd zou moeten worden. De oplossing was het proces zelf te beheersen. In 1971 werd het concept openbaar gepresenteerd en in 1993 nam de Codex Alimentarius Commissie, het normalisatieorgaan van de FAO en de Wereldgezondheidsorganisatie, richtsnoeren voor HACCP op in de General Principles of Food Hygiene (CXC 1-1969). In Europa werd HACCP eerst via een richtlijn uit 1993 en daarna via Verordening (EG) nr. 852/2004 verplicht gesteld; die verordening is sinds 1 januari 2006 van toepassing.
Ja. De General Principles of Food Hygiene zijn in 2020 ingrijpend herzien. De herziening legt meer nadruk op goede hygiënepraktijken als fundament, introduceert het begrip voedselveiligheidscultuur, vraagt om gevalideerde kritische grenzen en maakt validatie een uitdrukkelijk onderdeel van het zesde principe. In de versie van 2020 ontbrak de bekende beslisboom voor het bepalen van kritische beheerspunten; een nieuwe beslisboom is in 2022 als bijlage toegevoegd. Oudere Nederlandstalige uitleg volgt vaak nog de formulering van 2003.
HACCP is belangrijk omdat besmet voedsel niet aan het uiterlijk, de geur of de smaak te herkennen is en omdat controle achteraf altijd te laat komt en maar een klein deel van de productie ziet. Door de gevaren vooraf te beheersen voorkomt een bedrijf voedselinfecties, terugroepacties en schade aan zijn naam. Daarnaast is HACCP de gemeenschappelijke taal van de voedselketen: leveranciers, afnemers, toezichthouders en certificerende instellingen beoordelen voedselveiligheid aan de hand van dezelfde principes.
HACCP is geen van drieën, maar een methode. De verplichting om volgens de HACCP-principes te werken staat in de wet, namelijk in artikel 5 van Verordening (EG) nr. 852/2004. Normen zoals ISO 22000 bouwen op HACCP voort en bedrijven kunnen zich daarvoor laten certificeren. Een diploma is HACCP evenmin: wie een cursus volgt, krijgt een bewijs van deelname of een persoonscertificaat van de opleider, geen wettelijk erkend diploma.
HACCP richt zich op gevaren die de gezondheid van de consument kunnen schaden. Kwaliteitsafwijkingen zoals een verkeerde kleur of een te laag gewicht vallen er niet onder, tenzij zij op een veiligheidsprobleem wijzen. De gevaren worden ingedeeld naar hun aard.
De drie klassieke typen zijn microbiologische, chemische en fysische gevaren. Wie zoekt naar de drie typen of soorten HACCP, bedoelt doorgaans deze indeling: er bestaan geen verschillende soorten HACCP, wel verschillende soorten gevaren. Allergenen worden tegenwoordig vaak als vierde groep apart benoemd, omdat de beheersing ervan anders verloopt dan die van andere chemische gevaren.
Ja. Sinds Verordening (EU) 2021/382 de bijlagen van de hygiëneverordening heeft gewijzigd, is het voorkomen van kruisbesmetting met allergenen een uitdrukkelijke wettelijke eis. Apparatuur, transportmiddelen en recipiënten die voor allergenen zijn gebruikt, mogen niet zonder reiniging en controle worden ingezet voor producten waarin dat allergeen niet thuishoort. Een aantoonbaar effectieve reiniging wordt in de praktijk gecontroleerd met allergeenspecifieke sneltests of met een laboratoriumanalyse zoals ELISA.
Een gevaar is iets in of aan het voedsel dat schade kan veroorzaken, zoals een bacterie, een stof of een voorwerp. Het risico is de kans dat die schade optreedt, gecombineerd met de ernst ervan. In de gevarenanalyse beoordeelt u per gevaar hoe waarschijnlijk het is en hoe ernstig de gevolgen zijn; alleen de significante gevaren krijgen een specifieke beheersmaatregel. Die werkwijze lijkt op de risicomatrix en de FMEA uit de risicoanalyse in het laboratorium, maar is specifiek op voedselveiligheid gericht.
De 7 principes van HACCP zijn de vaste kern van elk voedselveiligheidsplan. Zij staan in de Codex Alimentarius en zijn in vrijwel dezelfde bewoordingen overgenomen in artikel 5 van Verordening (EG) nr. 852/2004. De NVWA beschrijft ze op de pagina over werken volgens het HACCP-systeem.
Dat zijn andere benamingen voor dezelfde 7 principes: gevarenanalyse, kritische beheerspunten, kritische grenzen, bewaking, corrigerende acties, verificatie en documentatie. Ook de uitdrukking zeven basisprincipes of zeven stappen slaat hierop. De wet en de Codex spreken van principes of beginselen; in cursusmateriaal en op internet zijn punten, regels en fasen ingeburgerd geraakt.
Nee. Er zijn precies 7 HACCP-principes en 12 stappen voor de toepassing ervan. Lijsten met 9 of 10 regels die op internet rondgaan, zijn eigen samenvattingen van opleiders of bedrijven, waarin de principes zijn aangevuld met hygiëneregels zoals handen wassen, gescheiden werken en schoonmaken. Zulke lijsten kunnen als werkinstructie bruikbaar zijn, maar hebben geen officiële status.
Bewaking, ook monitoring genoemd, is de geplande meting of waarneming bij een kritisch beheerspunt tijdens het proces, bijvoorbeeld de kerntemperatuur van elke partij. Validatie is het bewijs vooraf dat de gekozen maatregel en grens het gevaar daadwerkelijk beheersen, bijvoorbeeld op grond van wetenschappelijke literatuur, een hygiënecode of eigen proeven. Verificatie is de controle achteraf dat het systeem wordt uitgevoerd en werkt: het nakijken van registraties, het controleren van thermometers, interne audits en microbiologisch onderzoek van producten en oppervlakken. Hetzelfde onderscheid tussen vooraf aantonen en periodiek controleren geldt voor meetapparatuur, zoals beschreven in het artikel over kalibratie en verificatie.
De 12 stappen van HACCP zijn de volgorde waarin de Codex Alimentarius aanbeveelt een HACCP-plan op te stellen. De eerste vijf stappen zijn voorbereidend; stap 6 tot en met 12 vallen samen met de 7 principes.
HACCP telt 12 stappen: 5 voorbereidende stappen en 7 stappen die elk met een principe overeenkomen. Wie alleen van 7 stappen spreekt, bedoelt de principes en laat de voorbereiding buiten beschouwing.
Zonder goede voorbereiding wordt de gevarenanalyse een papieren oefening. Het team moet kennis hebben van het product, het proces, de microbiologie en de techniek. De productbeschrijving en het beoogde gebruik bepalen welke gevaren relevant zijn: een product voor zuigelingen of voor bewoners van een zorginstelling vraagt strengere grenzen dan een product dat de consument zelf nog verhit. Het stroomschema moet de werkelijkheid weergeven, inclusief herbewerking, wachttijden en retourstromen; daarom wordt het op de werkvloer gecontroleerd, bij voorkeur tijdens verschillende diensten.
Een kritisch beheerspunt, afgekort CCP naar het Engelse critical control point, is een stap in het proces waar een beheersmaatregel essentieel is om een significant gevaar voor de voedselveiligheid te voorkomen, weg te nemen of tot een aanvaardbaar niveau terug te brengen. Kenmerkend is dat er op dat punt een grens kan worden vastgesteld en bewaakt, en dat een overschrijding direct tot ingrijpen leidt. Bekende voorbeelden zijn verhitten, terugkoelen, gekoeld bewaren, aanzuren en metaaldetectie.
U bepaalt een kritisch beheerspunt door voor elk significant gevaar uit de gevarenanalyse na te gaan waar in het proces het beheerst wordt. De beslisboom die de Codex in 2022 heeft vastgesteld, stelt daarbij vier vragen: kan het gevaar op deze stap voldoende worden beheerst door de basisvoorwaarden, bestaat er op deze stap een specifieke beheersmaatregel, wordt het gevaar in een latere stap alsnog beheerst, en kan deze stap een gevaar dat eerder is ontstaan specifiek wegnemen of terugbrengen? Een beslisboom is een hulpmiddel en geen verplichting; het oordeel van het team blijft doorslaggevend. Een veelgemaakte fout is te veel kritische beheerspunten aanwijzen, waardoor de aandacht versnippert.
Een basisvoorwaarde, in het Engels prerequisite programme of PRP, is een algemene hygiënemaatregel die niet aan één gevaar of één processtap gebonden is, zoals reiniging, persoonlijke hygiëne en plaagdierbeheersing. Een CCP is een processtap met een meetbare kritische grens waarbij elke overschrijding betekent dat het product mogelijk onveilig is. Daartussenin plaatst ISO 22000 het operationele basisvoorwaardenprogramma, afgekort OPRP: een maatregel die een specifiek significant gevaar beheerst, maar waarvoor geen harde kritische grens geldt en waarbij een actiecriterium wordt gehanteerd. Het scheiden van allergeenhoudende en allergeenvrije productie is daarvan een voorbeeld. Ook de Europese Commissie hanteert deze driedeling in haar mededeling over voedselveiligheidsmanagementsystemen uit 2022.
Een voorbeeld van een kritische grenswaarde is een kerntemperatuur van ten minste 75 °C bij het verhitten van rauwe producten. Wordt die temperatuur niet gehaald, dan is de corrigerende actie langer verhitten of het product afkeuren. Andere voorbeelden zijn een bewaartemperatuur van ten hoogste 7 °C voor bederfelijke gekoelde producten, een warmhoudtemperatuur van ten minste 60 °C en terugkoelen tot 7 °C of lager binnen 5 uur. Een kritische grens is altijd een waarde die u kunt meten of ondubbelzinnig kunt waarnemen; een omschrijving als voldoende verhit is geen grens.
De temperatuurgrenzen in deze tabel zijn de waarden die in Nederlandse hygiënecodes en in de controlelijsten van de NVWA worden gehanteerd. Voor producten van dierlijke oorsprong stelt Verordening (EG) nr. 853/2004 eigen eisen, zoals ten hoogste 4 °C voor vers pluimveevlees. Wie een eigen plan opstelt, mag andere combinaties van tijd en temperatuur kiezen, mits de veiligheid daarvan is onderbouwd.
De vier maatregelen die het meest worden genoemd zijn kruisbesmetting voorkomen, reinigen, koelen en verhitten. In het Engels staan zij bekend als de vier C's: cross-contamination, cleaning, chilling en cooking. Het is een ezelsbruggetje uit de voorlichting aan kleine bedrijven, geen onderdeel van de Codex, maar het vat goed samen waar de meeste voedselinfecties vandaan komen.
Basisvoorwaarden zijn de algemene hygiënemaatregelen die in elk levensmiddelenbedrijf op orde moeten zijn voordat een HACCP-plan zin heeft. De Codex noemt ze goede hygiënepraktijken, afgekort GHP; in de industrie heten zij ook basisvoorwaardenprogramma of PRP. HACCP is geen vervanging van hygiëne maar een aanvulling erop: wie een vuile werkruimte heeft, lost dat niet op met een kritisch beheerspunt.
Voor de keuze van middelen en de juiste volgorde van reinigen en desinfecteren bevat het artikel over reinigingsmiddelen achtergrondinformatie. Hardnekkige verontreiniging in leidingen en op moeilijk bereikbare oppervlakken hangt vaak samen met biofilm, die een gewone reiniging overleeft.
De General Principles of Food Hygiene zijn het basisdocument van de Codex Alimentarius over levensmiddelenhygiëne, met de code CXC 1-1969. Het eerste deel beschrijft de goede hygiënepraktijken voor de hele keten, van primaire productie tot consument. Het tweede deel beschrijft het HACCP-systeem met de 7 principes en de 12 stappen. De Europese hygiënewetgeving en de private normen voor voedselveiligheid zijn op dit document gebaseerd.
De vijf sleutels tot veiliger voedsel zijn een voorlichtingsboodschap van de Wereldgezondheidsorganisatie: houd alles schoon, scheid rauw van bereid, verhit grondig, bewaar voedsel bij een veilige temperatuur en gebruik veilig water en veilige grondstoffen. Zij worden ook de vijf basisprincipes van voedselhygiëne genoemd. De oudere lijst met tien gouden regels voor veilige voedselbereiding van dezelfde organisatie is hierin opgegaan. Het zijn hygiëneregels en geen HACCP-principes, al dekken zij dezelfde gevaren.
Voedselveiligheidscultuur is de mate waarin leiding en medewerkers voedselveiligheid in hun dagelijkse gedrag laten meewegen. Sinds Verordening (EU) 2021/382 moeten levensmiddelenbedrijven een passende voedselveiligheidscultuur tot stand brengen, onderhouden en kunnen aantonen. Dat vraagt betrokkenheid van de leiding, duidelijke communicatie, voldoende middelen en medewerkers die weten waarom een meting of een schoonmaakronde ertoe doet. De eis geldt naar verhouding van de aard en de omvang van het bedrijf.
Ja. In Nederland is HACCP verplicht op grond van de Europese hygiëneverordening, die rechtstreeks geldt in alle lidstaten. Elk levensmiddelenbedrijf moet een of meer permanente procedures invoeren, uitvoeren en handhaven die op de HACCP-principes zijn gebaseerd. De NVWA houdt toezicht op de naleving.
HACCP is verplicht voor ieder bedrijf dat levensmiddelen produceert, verwerkt, verpakt, opslaat, vervoert, distribueert of verkoopt. Dat zijn de levensmiddelenindustrie, groothandels en transporteurs, maar ook restaurants, cafetaria's, cateraars, bakkers, slagers, supermarkten, zorginstellingen, kinderopvang, bedrijfsrestaurants, sportkantines, foodtrucks en ondernemers die vanuit huis eten verkopen. De omvang van het bedrijf maakt voor de verplichting niet uit, wel voor de manier waarop u eraan kunt voldoen. Voor diervoederbedrijven geldt een vergelijkbare verplichting op grond van Verordening (EG) nr. 183/2005.
De HACCP-verplichting geldt niet voor de primaire productie, zoals akkerbouw, veehouderij, melkwinning, jacht en visserij; daar gelden wel algemene hygiënevoorschriften. Ook het bereiden van voedsel voor eigen huishoudelijk gebruik valt buiten de verordening. Zodra een primaire producent zijn producten zelf verwerkt of bereidt, bijvoorbeeld tot kaas of sap, geldt de verplichting wel.
HACCP is de methode; een hygiënecode is een uitgewerkt voedselveiligheidsplan dat een brancheorganisatie volgens die methode voor haar sector heeft opgesteld. De gevarenanalyse is daarin al gedaan en de beheersmaatregelen, grenzen en registraties zijn als praktische werkvoorschriften beschreven. Wie volgens een door de NVWA goedgekeurde hygiënecode werkt, voldoet aan de wettelijke plicht om een op HACCP gebaseerd voedselveiligheidsplan te hebben. Er zijn goedgekeurde codes voor onder meer de horeca, de brood- en banketbakkerij, slagerijen en poeliers, de detailhandel in aardappelen, groente en fruit, de visdetailhandel, ambachtelijke ijsbereiding en zorginstellingen. Voert u processen uit die niet in uw code staan, dan vult u de code aan met een eigen gevarenanalyse.
Ook in de horeca is HACCP verplicht. De meeste horecabedrijven voldoen eraan door te werken volgens de Hygiënecode voor de horeca, die door Koninklijke Horeca Nederland wordt uitgegeven en door de NVWA is goedgekeurd. In de praktijk betekent HACCP in de horeca: goederen bij ontvangst controleren, gekoeld en gescheiden bewaren, voldoende verhitten, snel terugkoelen, werken volgens een schoonmaakplan, gasten juist informeren over allergenen en de voorgeschreven controles registreren.
Ja. U mag altijd een eigen voedselveiligheidsplan opstellen, en u moet dat doen wanneer er voor uw sector geen passende hygiënecode bestaat of wanneer u processen toepast die buiten de code vallen. Het plan moet ten minste aan de 7 principes en aan de voorwaarden van Verordening (EG) nr. 852/2004 voldoen. De NVWA beoordeelt het tijdens een inspectie of audit.
In Nederland controleert de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit de naleving. Dat gebeurt met inspecties, die onaangekondigd plaatsvinden en zich kunnen richten op onderdelen zoals de hygiëne van de bedrijfsruimte, de temperatuurbeheersing en de kennis van het personeel, en met audits, die vooraf worden aangekondigd en waarbij het voedselveiligheidsplan en de uitvoering ervan worden beoordeeld. Het toezicht is risicogericht: bedrijven met grotere risico's of eerdere overtredingen worden vaker bezocht. Bij tekortkomingen volgt een waarschuwing of een boete. Daarnaast controleren certificerende instellingen bedrijven die zich vrijwillig hebben laten certificeren, en voeren afnemers leveranciersaudits uit.
Met HACCP-normen worden twee dingen bedoeld. Het eerste is de wetgeving: Verordening (EG) nr. 852/2004 inzake levensmiddelenhygiëne, Verordening (EG) nr. 853/2004 voor levensmiddelen van dierlijke oorsprong, Verordening (EG) nr. 2073/2005 met de microbiologische criteria, Verordening (EG) nr. 178/2002 met de eisen aan traceerbaarheid en, in Nederland, het Warenwetbesluit Hygiëne van levensmiddelen en het Warenwetbesluit Bereiding en behandeling van levensmiddelen. Het tweede is de groep private normen waarvoor bedrijven zich kunnen laten certificeren, zoals ISO 22000, FSSC 22000, BRCGS en IFS. De temperatuurgrenzen waar in de praktijk naar wordt gevraagd, staan in het Warenwetbesluit en in de hygiënecodes.
U stelt een HACCP-plan op door de 12 stappen van de Codex te doorlopen en de uitkomsten vast te leggen. In de praktijk verloopt dat als volgt.
Een HACCP-plan bevat de reikwijdte, de samenstelling van het team, de productbeschrijvingen met het beoogde gebruik, het stroomschema, de gevarenanalyse met de onderbouwing van de beoordeling, het overzicht van kritische beheerspunten met grenzen, bewaking en corrigerende acties, de procedures voor validatie en verificatie en de wijze van registreren. Het overzicht van kritische beheerspunten wordt meestal als tabel uitgewerkt en vormt het werkdocument voor de vloer. De werkinstructies zelf worden vaak vastgelegd in de vorm van standaardwerkvoorschriften.
U herziet het plan telkens wanneer er iets verandert dat de veiligheid kan raken: een nieuw product of recept, een andere grondstof of leverancier, nieuwe apparatuur, een verbouwing, een klacht of een afwijking. Het zesde principe vraagt daarnaast om regelmatige verificatie. Een jaarlijkse systematische beoordeling van het hele plan is gangbaar en wordt door certificatienormen geëist. Wijzigingen worden bij voorkeur vooraf beoordeeld via een vaste procedure voor wijzigingsbeheer.
Een HACCP-lijst is een registratieformulier waarop een bedrijf de uitkomsten van zijn controles noteert. Gangbaar zijn lijsten voor de temperatuur van koelingen en vriezers, de controle van goederen bij ontvangst, de kerntemperatuur bij verhitten, het terugkoelen, de schoonmaak, de controle van thermometers en de ongekoelde presentatie. Het woord wordt ook gebruikt voor het geheel van deze lijsten. Een HACCP-lijst is dus geen lijst met regels, maar het bewijs dat de regels zijn nageleefd.
Voorbeeldlijsten horen bij de hygiënecode van uw branche en worden door de brancheorganisatie beschikbaar gesteld, voor de horeca bijvoorbeeld door Koninklijke Horeca Nederland. U bent niet verplicht die formulieren te gebruiken: u mag zelf bepalen hoe u aantoont dat u volgens de code werkt, zolang de voorgeschreven gegevens worden vastgelegd. Digitale registratie is toegestaan. Er bestaan apps en softwarepakketten waarin de lijsten zijn opgenomen, soms gekoppeld aan temperatuursensoren; een app is geen wettelijke eis en vervangt de eigen beoordeling niet.
De Europese verordening noemt geen vaste termijn, maar eist dat documenten en registraties gedurende een passende periode worden bewaard. Een passende periode is in elk geval lang genoeg om bij een klacht of een incident terug te kunnen kijken, en dus langer dan de houdbaarheid van het product. Voor de horeca geeft Koninklijke Horeca Nederland aan dat een bewaartermijn van ten minste zes maanden voldoende informatie oplevert en dat registraties van ongekoelde presentatie ten minste één jaar bewaard moeten worden. In de industrie en onder certificatienormen zijn termijnen van enkele jaren gebruikelijk. De eisen aan betrouwbare vastlegging komen overeen met wat in gereguleerde laboratoria bekend is als data-integriteit volgens de ALCOA-principes.
U voert de corrigerende actie uit die vooraf in het plan is vastgelegd. Die actie heeft twee kanten: het proces wordt weer onder beheersing gebracht en over het betrokken product wordt een besluit genomen, namelijk alsnog behandelen, afkeuren of een ander veilig gebruik. De afwijking, de actie en het besluit worden geregistreerd. Daarna gaat u na waardoor de afwijking is ontstaan, zodat herhaling wordt voorkomen. Voor die laatste stap zijn de methoden uit de oorzaakanalyse en het CAPA-systeem ook in de voedingsmiddelenindustrie gangbaar.
De HACCP-regels in de keuken zijn de praktische voorschriften uit de hygiënecode: de temperatuur beheersen, rauw en bereid gescheiden houden, schoon werken, allergenen beheersen en de voorgeschreven controles registreren. HACCP zelf schrijft geen temperaturen voor; de onderstaande regels zijn de uitwerking ervan in de Nederlandse wetgeving en in de hygiënecodes.
De frequentie staat in uw hygiënecode of in uw eigen plan. Voor de horeca geldt voor de meeste registraties een verplichting van ten minste één keer per week; veel bedrijven controleren koelingen en vriezers dagelijks, omdat een storing dan binnen een dag wordt opgemerkt. Bij kritische beheerspunten in het proces, zoals verhitten en terugkoelen, wordt gemeten bij elke partij of volgens de frequentie die in de code staat. Continue registratie met een datalogger met alarmfunctie vervangt de handmatige aflezing en legt ook nachtelijke en weekendafwijkingen vast.
Volgens de Nederlandse hygiënecodes en de controlelijst van de NVWA moeten bereide producten binnen 5 uur zijn teruggekoeld naar 7 °C of lager. Hoe sneller het temperatuurgebied tussen 60 °C en 7 °C wordt doorlopen, hoe kleiner de kans dat sporenvormende bacteriën uitgroeien. U verkort de koeltijd door het product in kleine porties of platte bakken te verdelen, het in een koudwaterbad met ijs te plaatsen of een snelkoeler te gebruiken. Op de registratielijst voor terugkoelen noteert u het product, de begintijd en begintemperatuur en de eindtijd en eindtemperatuur.
Een grote hoeveelheid warm product verhoogt de temperatuur in een gewone koelkast, waardoor ook de andere producten boven de grens kunnen komen, terwijl het warme product zelf in de kern te langzaam afkoelt. Het advies om warm voedsel niet in de koelkast te zetten, betekent niet dat het lang op het aanrecht mag blijven staan. Koel eerst snel terug in kleine porties, in een koudwaterbad of in een snelkoeler, en zet het product daarna in de koeling.
Bederfelijk voedsel mag in een Nederlands levensmiddelenbedrijf ten hoogste 2 uur ongekoeld worden gepresenteerd. Het bedrijf moet die tijd kunnen aantonen, bijvoorbeeld met een tijdregistratie of gekleurde stickers, en wat na 2 uur over is, wordt weggegooid en gaat niet terug de koeling in. Langer ongekoeld presenteren is alleen toegestaan voor producten waarvan de veiligheid uitdrukkelijk is aangetoond en in een goedgekeurde hygiënecode is beschreven, zoals bepaalde bakkerijproducten.
De 2-uursregel is in Nederland de grens voor ongekoelde presentatie van bederfelijke producten. De combinatie van een 2-uursregel en een 4-uursregel komt uit Australische en Britse voorlichting: voedsel dat in totaal korter dan 2 uur buiten de koeling is geweest, mag worden gebruikt of teruggezet, tussen 2 en 4 uur moet het direct worden gebruikt en na 4 uur wordt het weggegooid. Die regeling maakt geen deel uit van de Nederlandse regels; hier geldt de grens van 2 uur.
Bewaking en verificatie berusten op metingen. Een kritische grens is alleen iets waard als het instrument waarmee u meet betrouwbaar is en de meting op de juiste plaats en het juiste moment wordt gedaan. De belangrijkste meetgrootheden in een HACCP-systeem zijn temperatuur, tijd, pH, wateractiviteit en het aantal micro-organismen.
U meet de kerntemperatuur met een insteekthermometer waarvan de punt in het dikste deel van het product wordt gestoken, niet tegen bot of tegen de bodem van de pan. Wacht tot de aflezing stabiel is. Reinig en desinfecteer de voeler voor en na elke meting, zodat de thermometer zelf geen bron van kruisbesmetting wordt. Insteekthermometers voor de voedingssector werken meestal met een thermokoppel van type K of type T, vanwege de korte responstijd, of met een Pt100-sensor wanneer een hogere nauwkeurigheid nodig is. De eigenschappen van beide sensortypen staan in de artikelen over thermokoppels en Pt100-weerstandsthermometers.
Een infraroodthermometer meet alleen de temperatuur van het oppervlak en is gevoelig voor de emissiegraad van het materiaal; glanzende verpakkingen en roestvast staal geven afwijkende waarden. Het instrument is geschikt voor een snelle eerste controle bij ontvangst of in een koelvitrine, omdat het product niet wordt aangeraakt. Voor een kritisch beheerspunt zoals verhitten of terugkoelen is een insteekmeting nodig. Geeft de infraroodmeting een waarde in de buurt van de grens, bevestig die dan met een insteekthermometer.
Een eenvoudige controle bestaat uit twee punten. In een bekerglas met smeltend ijs en een kleine hoeveelheid water hoort de thermometer 0 °C aan te geven; in kokend water ongeveer 100 °C. Roer en wacht tot de aflezing stabiel is. Wijkt de aflezing meer af dan de tolerantie die in uw hygiënecode of plan staat, dan wordt de thermometer bijgesteld of vervangen. De controle wordt met datum en uitkomst geregistreerd. Dit is een verificatie in eigen beheer; voor metingen waarop een herleidbaar bewijs nodig is, wordt de thermometer periodiek gekalibreerd tegen een referentie met certificaat. De achtergrond staat in het artikel over temperatuurmeting.
Voor de handmatige controle van kerntemperaturen en van producten bij ontvangst gebruikt u een digitale thermometer met voeler; in het assortiment vindt u daarvoor onder meer het temperatuurmeetinstrument Testo 108 en de thermometer Testo 925. Voor een snelle contactloze controle van het oppervlak dient een infrarood thermometer. Tijdgrenzen zoals de 2 uur voor ongekoelde presentatie en de 5 uur voor terugkoelen bewaakt u met een digitale timer.
Voor continue registratie kiest u een datalogger die past bij de plaats van de meting. Een datalogger voor temperatuurmeting legt het verloop in een koeling, koelcel of vriezer vast. Een datalogger voor temperatuur en vochtigheid is bedoeld voor opslagruimten waar ook de luchtvochtigheid ertoe doet, zoals een droog magazijn. Een compacte datalogger van het type knop kan met het product meereizen en een datalogger voor ultralage temperaturen is bestemd voor diepe vriesopslag. Voor transport en de koelketen zijn er de wegwerpdatalogger TempLOG, die met een zending wordt meegestuurd, en de PDF-datalogger uit de LOG200-serie, die het meetverloop als PDF-rapport beschikbaar maakt. Lees een logger volgens een vast schema uit, beoordeel de overschrijdingen en bewaar het rapport bij de overige registraties.
Elke meting heeft een onzekerheid. Een thermometer met een nauwkeurigheid van 0,5 °C die 7,0 °C aangeeft, kan een werkelijke temperatuur van 7,5 °C betekenen. Daarom wordt naast de kritische grens vaak een strengere operationele grens gehanteerd, bijvoorbeeld een koeling die op 4 °C staat ingesteld bij een grens van 7 °C. Zo blijft er marge voor de meetonzekerheid, voor temperatuurverschillen binnen de koeling en voor het openen van de deur. Hoe een onzekerheid wordt opgebouwd, leest u in het artikel over meetonzekerheid.
De zuurgraad bepaalt of ziekteverwekkers kunnen groeien. Bij een pH van 4,6 of lager kan Clostridium botulinum niet uitgroeien en geen gifstof vormen; daarom is die waarde de klassieke grens tussen zure en zwakzure conserven. Bij aangezuurde producten zoals sushirijst, ingelegde groente, sauzen en gefermenteerde producten is de pH een kritische grens die per partij wordt gemeten. Voor vaste en halfvaste producten is een insteekelektrode of een vlakmembraanelektrode nodig, en de meter wordt voor gebruik gekalibreerd met ten minste twee buffers. De werking en de keuze van het instrument staan in het artikel over de pH-meter als apparaat; de kalibratie is uitgewerkt in het werkvoorschrift voor het kalibreren van de pH-meter.
De wateractiviteit, aangeduid als aw, geeft aan welk deel van het water in een product beschikbaar is voor micro-organismen, op een schaal van 0 tot 1. Zij is iets anders dan het vochtgehalte: suiker en zout binden water, waardoor een product met veel vocht toch een lage wateractiviteit kan hebben. De meeste ziekteverwekkende bacteriën groeien niet meer onder een wateractiviteit van ongeveer 0,85. Verordening (EG) nr. 2073/2005 gaat ervan uit dat Listeria monocytogenes niet kan groeien in kant-en-klare producten met een pH van 4,4 of lager, een wateractiviteit van 0,92 of lager, of de combinatie van een pH van 5,0 of lager en een wateractiviteit van 0,94 of lager. Het totale vochtgehalte wordt op een andere manier bepaald; zie daarvoor het artikel over vochtbepaling.
Microbiologisch onderzoek is in HACCP een middel voor verificatie en niet voor bewaking, omdat de uitslag pas na een of meer dagen beschikbaar is. Een bedrijf onderzoekt volgens een bemonsteringsplan eindproducten, grondstoffen, oppervlakken en soms handen. Gangbare parameters zijn het totaal aeroob kiemgetal, Enterobacteriaceae en Escherichia coli als indicatoren voor hygiëne, en ziekteverwekkers zoals Salmonella en Listeria monocytogenes. De wettelijke criteria staan in Verordening (EG) nr. 2073/2005, die onderscheid maakt tussen voedselveiligheidscriteria en proceshygiënecriteria. De uitvoering van de telling is beschreven in het artikel over kiemplaat en kolonietelling, de keuze van de voedingsbodem in het artikel over microbiologische kweekmedia. Met de kiemgetal-calculator rekent u een telling om naar kolonievormende eenheden per gram of milliliter.
Er zijn drie gangbare methoden. Een visuele controle laat zien of er zichtbaar vuil is achtergebleven. Een ATP-meting toont binnen een minuut organische resten aan en is daardoor geschikt als directe controle na de reiniging, maar zegt niets over welke micro-organismen aanwezig zijn. Contactplaten en swabs die worden uitgestreken op een voedingsbodem geven na bebroeden het aantal levensvatbare micro-organismen per oppervlak. De methoden vullen elkaar aan: ATP voor de dagelijkse vrijgave van een productielijn, kweek voor de periodieke verificatie en voor het opsporen van specifieke organismen zoals Listeria in de productieomgeving.
U schakelt een extern laboratorium in voor analyses waarvoor u zelf geen voorzieningen of deskundigheid hebt, zoals het aantonen van ziekteverwekkers, allergenen, mycotoxinen en residuen, en voor uitslagen die tegenover een afnemer of toezichthouder als bewijs moeten dienen. Kies daarvoor een laboratorium dat voor de betreffende verrichting is geaccrediteerd volgens ISO 17025. Een eigen bedrijfslaboratorium kan hygiënecontroles, pH, wateractiviteit en kiemgetallen zelf uitvoeren, mits de methoden zijn gecontroleerd en de resultaten regelmatig worden vergeleken met die van een extern laboratorium. De keuze van monsterpunten, monsterhoeveelheid en transportcondities bepaalt de waarde van de uitslag; de principes daarvan staan in het artikel over monsterneming. Een overzicht van analyses en materialen voor de voedingssector vindt u op de pagina Voedingslaboratorium.
HACCP is een methode voor gevarenbeheersing, GMP is het geheel van goede productiepraktijken en ISO 22000 is een managementsysteemnorm die beide omvat. In de voedingssector vormt GMP, of in de woorden van de Codex de goede hygiënepraktijken, de basis; HACCP beheerst daarbovenop de specifieke gevaren per product en proces; ISO 22000 voegt er de eisen aan beleid, communicatie, middelen en voortdurende verbetering aan toe. De farmaceutische betekenis van GMP en de verhouding tot HACCP staan in het artikel over GMP.
De twee zijn niet elkaars alternatief. HACCP is wettelijk verplicht en maakt deel uit van ISO 22000; ISO 22000 is een vrijwillige norm die een bedrijf kiest wanneer afnemers om een certificaat vragen of wanneer het de voedselveiligheid als managementsysteem wil inrichten. Voor een restaurant of een winkel volstaat een hygiënecode. Voor een producent die aan de detailhandel of aan de industrie levert, is een certificaat volgens een door GFSI erkende norm zoals FSSC 22000, BRCGS of IFS vaak een voorwaarde om te mogen leveren. GFSI staat voor Global Food Safety Initiative, een samenwerkingsverband van de internationale levensmiddelenhandel dat normen onderling vergelijkt en erkent.
ISO 9001 is een algemene norm voor kwaliteitsmanagement en richt zich op het voldoen aan klanteisen in elke sector. De norm bevat geen eisen aan voedselveiligheid en geen gevarenanalyse. Een levensmiddelenbedrijf met alleen ISO 9001 voldoet daarmee dus niet aan de HACCP-verplichting. ISO 22000 heeft dezelfde hoofdstukindeling als ISO 9001, zodat beide systemen goed te combineren zijn.
Een voedselveiligheidsmanagementsysteem rust op drie onderdelen: de basisvoorwaarden of goede hygiënepraktijken, de procedures die op de HACCP-principes zijn gebaseerd, en de ondersteunende managementmaatregelen zoals traceerbaarheid, een procedure voor terughalen, communicatie in de keten en opleiding. Zo beschrijft de Europese Commissie het in haar mededeling over voedselveiligheidsmanagementsystemen. Traceerbaarheid betekent dat u van elke partij kunt aangeven van wie de grondstoffen kwamen en aan wie het product is geleverd; de documentatie per partij is in de voedingsindustrie vergelijkbaar met het batch record in de farmacie.
Met een HACCP-certificaat worden twee verschillende documenten bedoeld. Het ene is een bewijs voor een persoon dat hij of zij een cursus over HACCP en voedselveiligheid heeft gevolgd. Het andere is een certificaat voor een bedrijf, afgegeven door een onafhankelijke certificerende instelling na een audit van het voedselveiligheidssysteem. Geen van beide wordt door de overheid afgegeven.
Nee. De wet verplicht tot het werken volgens de HACCP-principes, niet tot het bezit van een certificaat. De NVWA vraagt bij een controle naar uw voedselveiligheidsplan of hygiënecode en naar de registraties, niet naar een certificaat. Wel moeten medewerkers die met voedsel omgaan zijn geïnstrueerd of opgeleid in levensmiddelenhygiëne, en moet degene die verantwoordelijk is voor het HACCP-systeem daarvoor voldoende zijn opgeleid. Een certificaat kan daarnaast een eis van een afnemer zijn.
Een persoonscertificaat krijgt u door een cursus te volgen bij een opleider en die met een toets af te ronden. Een bedrijfscertificaat krijgt u door een voedselveiligheidssysteem in te richten volgens een norm, dit enige tijd aantoonbaar toe te passen en vervolgens een certificerende instelling een audit te laten uitvoeren. Na het oplossen van eventuele tekortkomingen wordt het certificaat verleend. Het Nederlandse certificatieschema dat lange tijd als zelfstandig HACCP-certificaat voor bedrijven werd gebruikt, is door de schema-eigenaar uitgefaseerd; bedrijven kiezen nu voor ISO 22000, FSSC 22000, BRCGS of IFS.
Daarvoor bestaat geen vast tarief. De kosten van een bedrijfscertificaat hangen af van de omvang van het bedrijf, het aantal productgroepen en processen, de gekozen norm en het aantal auditdagen, en bestaan uit de audit zelf, de jaarlijkse vervolgaudits en de eigen voorbereiding. Certificerende instellingen werken met een offerte op maat. De kosten van een cursus voor een persoon verschillen per opleider en per niveau.
Een bedrijfscertificaat volgens ISO 22000 of FSSC 22000 is doorgaans drie jaar geldig, op voorwaarde dat de jaarlijkse vervolgaudits met goed gevolg worden doorlopen. Bij BRCGS en IFS wordt in de regel elk jaar opnieuw een volledige audit uitgevoerd. Voor persoonscertificaten bestaat geen wettelijke geldigheidsduur; de opleider bepaalt die zelf, en regelmatige herhaling van de instructie is gangbaar omdat de wet eist dat de kennis actueel is.
Cursussen worden gegeven door brancheorganisaties, particuliere opleiders en adviesbureaus, klassikaal en als e-learning, op het niveau van medewerker, leidinggevende en HACCP-coördinator. Er zijn kosteloze inleidende lessen en voorlichtingsmateriaal beschikbaar, onder meer bij brancheorganisaties en overheidsinstanties. Voor de dagelijkse praktijk is de hygiënecode van uw eigen branche het belangrijkste leermiddel, omdat de NVWA daarop controleert.
Het certificaat van een leverancier vraagt u op bij de leverancier zelf. De echtheid en de geldigheid controleert u in het openbare register van de schema-eigenaar of bij de certificerende instelling die het heeft afgegeven. Een kopie van uw eigen persoonscertificaat vraagt u op bij de opleider waar u de cursus hebt gevolgd.
HACCP is een methode om gevaren voor de voedselveiligheid vooraf te beheersen aan de hand van 7 principes. Het is in Nederland wettelijk verplicht voor alle bedrijven die levensmiddelen bereiden, verwerken, opslaan, vervoeren of verkopen, met uitzondering van de primaire productie. Bedrijven voldoen eraan met een goedgekeurde hygiënecode van hun branche of met een eigen voedselveiligheidsplan.
Met HACCP-regels worden in het dagelijks spraakgebruik de praktische voorschriften bedoeld waarmee een bedrijf aan de HACCP-verplichting voldoet: temperatuurgrenzen voor koelen, verhitten en warmhouden, regels voor gescheiden werken, schoonmaken, persoonlijke hygiëne en allergenen, en de bijbehorende registraties. Formeel bestaat HACCP uit 7 principes; de concrete regels staan in de wetgeving en in de hygiënecodes.
HACCP is nodig zodra u bedrijfsmatig met levensmiddelen omgaat, ongeacht de omvang en ongeacht of u winst beoogt. Ook een vereniging met een kantine, een zorginstelling met een keuken en een ondernemer die vanuit huis taarten verkoopt, vallen eronder.
Een voedselveiligheidsplan is het document waarin een bedrijf beschrijft welke gevaren er zijn en hoe het die beheerst. Het is de Nederlandse benaming die de NVWA gebruikt voor een HACCP-plan met de bijbehorende basisvoorwaarden. Een hygiënecode is een voedselveiligheidsplan voor een hele branche.
Ja, maar de wet staat een toepassing naar verhouding toe. Kleine bedrijven met eenvoudige processen mogen volstaan met een hygiënecode, en de Europese Commissie erkent dat in sommige bedrijven de gevaren volledig met goede hygiënepraktijken worden beheerst. De registratie mag eenvoudig zijn, zolang aantoonbaar is dat de bewaking plaatsvindt en dat afwijkingen worden opgepakt.
Ja. Een bedrijf dat levensmiddelen produceert, verwerkt of verhandelt, moet zich bij de NVWA laten registreren. Voor bedrijven die producten van dierlijke oorsprong verwerken, is in veel gevallen een erkenning nodig, waarbij de inrichting vooraf wordt beoordeeld.
Nee. Sociale hygiëne gaat over verantwoord alcohol schenken en de omgang met gasten en is vereist voor een alcoholvergunning. HACCP gaat over de veiligheid van voedsel. Een horecabedrijf heeft in de regel met beide te maken.
Een kritische grens scheidt veilig van onveilig; overschrijding leidt tot een corrigerende actie voor het product. Een streefwaarde of operationele grens ligt daar met marge onder en is de waarde waarop u het proces instelt, zodat de kritische grens bij gewone schommelingen niet wordt bereikt.
Voor de metingen en controles in een HACCP-systeem vindt u bij Labvakhandel thermometers en temperatuurmeetapparatuur, pH-meters en elektrochemische meetapparatuur, kweekmedia en voedingsbodems en petrischalen voor de microbiologische verificatie. Neem contact op voor advies over de juiste meetmiddelen voor uw toepassing.
Onderdeel van: Voedingslaboratorium
Geschreven door Labvakhandel, specialist in laboratoriumbenodigdheden voor bedrijven en instellingen.
Disclaimer: De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene technische en regulatoire toelichting. Wetgeving, hygiënecodes en normen worden regelmatig herzien; de genoemde grenswaarden geven de stand op het moment van schrijven weer. Canidae Seal B.V. / Labvakhandel.nl aanvaardt geen aansprakelijkheid voor de toepassing van deze informatie in specifieke situaties. Raadpleeg voor uw eigen toepassing altijd de geldende wet- en regelgeving, de hygiënecode van uw branche en de uitvoerende autoriteiten of toezichthouders (zoals de NVWA of de bevoegde certificatie- of accreditatie-instantie).
Inloggen
Wachtwoord vergeten
Account aanmaken
Uw winkelwagen is leeg.