Verschil tussen DIN, ISO en EN-normen

Wie een laboratoriumcatalogus doorbladert, ziet aanduidingen als DIN 12242, ISO 383, EN ISO 4788, NEN-EN-ISO 9001, en soms ook gewoon DIN EN ISO 3585. Op het eerste gezicht lijken dat verschillende normen, maar in werkelijkheid betreft het vaak dezelfde inhoud, op verschillende niveaus uitgegeven. Dit artikel legt uit hoe het Europese normstelsel is opgebouwd, hoe een internationale norm in Nederland terechtkomt en wat de prefixen werkelijk betekenen.

Voor een overzicht van de uitgevende instanties zelf, zie het artikel normeringsinstanties.

Drie niveaus: internationaal, Europees, nationaal

Het westerse normstelsel kent drie hiërarchische niveaus, elk met een eigen uitgevende instantie:

• Internationaal niveau — ISO (en voor elektrotechniek IEC). Lidmaatschap is wereldwijd, deelname is vrijwillig.
• Europees niveau — EN-normen, uitgegeven door CEN (en voor elektrotechniek CENELEC). Overname door EU-lidstaten is verplicht.
• Nationaal niveau — in Nederland NEN, in Duitsland DIN, in Frankrijk NF. Elke lidstaat geeft de norm uit in de eigen taal en met het eigen prefix. Ook niet-EU-landen met CEN-lidmaatschap geven EN-normen uit, zoals het Verenigd Koninkrijk via BSI (BS EN) en Zwitserland via SNV (SN EN).

Wanneer een norm op alle drie de niveaus is uitgegeven, krijgt hij een samengestelde prefix. NEN-EN-ISO 9001 is bijvoorbeeld een ISO-norm die is overgenomen als EN-norm en vervolgens in Nederland is uitgebracht als NEN-norm. De inhoud is op alle drie de niveaus identiek; alleen de uitgave verschilt.

Hoe ontstaat een norm?

Een nieuwe norm doorloopt doorgaans een vast proces:

1. Initiatief — een nationaal instituut, een brancheorganisatie of een fabrikantengroep stelt voor om een onderwerp te normeren.
2. Werkgroep — specialisten uit verschillende landen schrijven een conceptnorm.
3. Openbare commentaarronde — belanghebbenden kunnen reageren op het concept.
4. Stemming — de lidstaten stemmen via hun nationale instituut.
5. Publicatie — bij voldoende steun wordt de norm gepubliceerd.
6. Overname — nationale instituten brengen de norm in hun eigen versie uit.
7. Periodieke herziening — elke vijf jaar wordt beoordeeld of de norm bevestiging, herziening of intrekking behoeft.

Het hele traject van conceptnorm tot publicatie duurt doorgaans drie tot vijf jaar. Daarom kan de tekst van een norm achterlopen op de praktijk, zeker in snel veranderende vakgebieden.

Wat betekent welke prefix?

De prefixen voor een normaanduiding hebben elk een specifieke betekenis. De volgende tabel geeft de meest voorkomende combinaties:

De vuistregel: hoe meer prefixen, hoe breder de norm geaccepteerd is. Een NEN-EN-ISO-norm geldt wereldwijd, een NEN-norm alleen in Nederland.

Waarom verschillen DIN-nummers en ISO-nummers soms?

Sommige normen hebben in DIN een ander nummer dan in ISO. Slijpstukken bijvoorbeeld staan in DIN 12242, maar in ISO 383. Dat komt doordat de DIN-norm ouder is dan de ISO-norm: DIN 12242 bestond al toen de internationale ISO-versie er nog niet was. Bij de internationale overname kreeg de norm een ISO-nummer dat aansloot bij het bestaande ISO-nummeringsstelsel.

In modern materiaal worden vrijwel alle slijpstukken aangeduid als DIN EN ISO 383, of kortweg ISO 383. De inhoud is identiek aan DIN 12242. Soortgelijke verschillen komen voor bij maatglaswerk, GL-schroefdraden en glaskwaliteiten. In productspecificaties van fabrikanten worden vaak beide nummers genoemd, om verwarring bij oude en nieuwe gebruikers te voorkomen.

Wat betekent het jaartal achter de norm?

Een volledige normaanduiding heeft de vorm NEN-EN-ISO 4788:2005. Het jaartal achter de dubbele punt geeft het uitgiftejaar van de geldende versie. Wordt de norm herzien, dan krijgt de nieuwe versie een nieuw jaartal. De vorige versie is dan formeel ingetrokken, ook al kan hij in oudere documentatie nog worden genoemd.

In de praktijk geven veel fabrikanten alleen het normnummer zonder jaartal — bijvoorbeeld "voldoet aan ISO 4788". Strikt genomen verwijst dit naar de meest recente versie, maar bij audits of certificeringen wordt vaak het exacte uitgiftejaar gevraagd. Voor laboratoria onder ISO 17025-accreditatie is het versiebeheer van normen een specifieke audit-eis.

Welke versie geldt: ISO, EN of NEN?

Bij een EN-ISO-norm zijn alle versies inhoudelijk identiek. Het verschil zit alleen in:

• Taal — ISO-versies zijn in het Engels (of Frans/Russisch), NEN-versies in het Nederlands, DIN-versies in het Duits.
• Toelichtende voorwoorden — de NEN-versie kan een Nederlands voorwoord bevatten met aanwijzingen voor toepassing in Nederland.
• Nationale bijlagen — soms heeft een nationale versie aanvullende bijlagen die niet in het ISO-origineel staan, doorgaans voor wettelijke aansluiting.
• Uitgiftedatum — de Nederlandse versie kan iets later verschijnen dan de internationale, soms een paar maanden.

De technische inhoud (tabellen, maatvoering, formules) is altijd identiek. Het maakt voor de feitelijke specificatie van een product dus niet uit of u naar ISO, EN-ISO of NEN-EN-ISO verwijst.

Wanneer is een norm verplicht?

Een norm is in principe een vrijwillig instrument. Toch zijn er drie manieren waarop een norm bindend kan worden:

1. Wettelijke verwijzing — een Europese richtlijn of verordening kan naar een specifieke norm verwijzen. Voldoen aan die norm wordt dan een vorm van wettelijke conformiteit. Voorbeelden: de Machinerichtlijn (2006/42/EG), de PED-richtlijn voor drukvaten, en de CLP-verordening voor chemicaliën.
2. Contractuele verplichting — in inkoopcontracten, aanbestedingen of klantvereisten kan naleving van een norm worden afgedwongen.
3. Accreditatievereiste — een laboratorium dat onder ISO 17025-accreditatie werkt, moet aantoonbaar voldoen aan de in zijn werkveld geldende normen voor methoden, apparatuur en kalibratie.

Buiten deze drie situaties is naleving van een norm vrijwillig. Wel gelden veel normen als de facto standaard: een fabrikant die afwijkt van bijvoorbeeld DIN 12242 voor slijpstukken sluit zichzelf uit van de markt, omdat zijn producten niet meer passen op die van anderen.

Praktijkvoorbeeld: ISO 4788 in verschillende uitgaven

Om het stelsel concreet te maken, hier hoe de norm voor maatcilinders door de jaren is verschenen:

Een fabrikant kan op zijn maatcilinder elk van deze vermeldingen plaatsen. Bij twijfel is het advies om bij de productspecificatie te kijken naar het basisnummer (in dit geval 4788) en het uitgiftejaar (2005); de prefix is een formaliteit.

Wat als ASTM en ISO afwijken?

Voor Amerikaanse normen geldt het bovenstaande stelsel niet. ASTM-normen zijn een aparte parallelle wereld die naast ISO bestaat. Voor sommige onderwerpen lopen ASTM en ISO inhoudelijk nagenoeg gelijk, voor andere wijken ze duidelijk af. Bij maatglaswerk bijvoorbeeld is een Amerikaanse "Class A"-pipet niet identiek aan een Europese klasse A-pipet: de toleranties verschillen op detailniveau. Wie internationaal inkoopt, doet er goed aan beide systemen te kennen.

Voor een vergelijking van klasse-aanduidingen, zie nauwkeurigheidsklassen maatglaswerk.

Disclaimer: dit artikel geeft een toelichting op normen en standaarden zoals die op het moment van schrijven gangbaar zijn. Normen worden periodiek herzien en ingetrokken. Raadpleeg voor de actuele, juridisch bindende versie altijd de officiële uitgevende instantie (zoals NEN, ISO, DIN, ASTM of USP) of een geaccrediteerde adviseur. Labvakhandel.nl aanvaardt geen aansprakelijkheid voor beslissingen genomen op basis van deze informatie.