Achter elke norm staat een organisatie die hem opstelt, publiceert en onderhoudt. Wereldwijd zijn er tientallen normeringsinstanties actief, elk met een eigen geografisch werkgebied en specialisme. Voor het laboratorium zijn er ongeveer tien die er werkelijk toe doen. Dit artikel beschrijft per instantie de achtergrond, het werkgebied, de typische normnummering en de relevantie voor laboratoriumbenodigdheden.
Voor een algemeen overzicht van laboratoriumnormeringen, zie de hubpagina normeringen in het laboratorium. Voor de specifieke relatie tussen ISO, DIN en EN-normen, zie het artikel verschil tussen DIN, ISO en EN.
ISO is de wereldwijde overkoepelende normeringsorganisatie, opgericht in 1947 en gevestigd in Genève. De afkorting ISO is geen direct acroniem van de Engelse naam, maar afgeleid van het Griekse isos (gelijk) — een keuze die voorkomt dat de afkorting per taalgebied verschilt. ISO bestaat uit de nationale normeringsinstituten van inmiddels meer dan 160 landen, waaronder NEN voor Nederland, DIN voor Duitsland en BSI voor het Verenigd Koninkrijk.
ISO geeft normen uit op vrijwel elk technisch en organisatorisch gebied, van schroefdraad tot kwaliteitsmanagement. Voor het laboratorium relevante voorbeelden zijn ISO 383 (slijpstukken), ISO 4788 (maatcilinders), ISO 3585 (borosilicaatglas) en ISO 9001 (kwaliteitsmanagement). ISO-normen worden niet automatisch in een land van kracht; daarvoor moeten ze door het nationale instituut worden overgenomen. In Europa gebeurt dit via CEN, in Nederland uiteindelijk via NEN.
Het normnummer is altijd een viercijferig getal of langer, optioneel gevolgd door een onderdeel-aanduiding (bijvoorbeeld ISO 80369-7, waarbij −7 een specifiek deel van de norm betreft). Het jaartal achter de norm (bijvoorbeeld ISO 4788:2005) geeft de uitgiftedatum aan van de geldende versie.
DIN werd opgericht in 1917 als Normenausschuß der deutschen Industrie, om de productie tijdens en na de Eerste Wereldoorlog te stroomlijnen. Vandaag is DIN het nationale normeringsinstituut van Duitsland, gevestigd in Berlijn. Door de industriële dominantie van Duitsland in Europa hebben DIN-normen historisch gezien een veel grotere reikwijdte gehad dan strikt nationaal. Veel laboratoriumglaswerk en -apparatuur dat in Europese laboratoria wordt gebruikt, is oorspronkelijk volgens DIN-specificaties ontwikkeld.
Een aanzienlijk deel van de oorspronkelijke DIN-normen is inmiddels opgegaan in ISO-normen, vaak nog steeds te herkennen aan dubbele aanduidingen zoals "DIN 12242 / ISO 383" voor slijpstukken. In moderne documentatie verschijnen DIN-normen vaak als DIN EN ISO xxxx, wat betekent dat het oorspronkelijk een Duitse norm was die via Europese (EN) overname is samengevallen met een internationale (ISO) versie.
DIN-normen voor laboratoriumglaswerk zijn herkenbaar aan nummers in de reeks DIN 12000 tot DIN 12999. Voorbeelden zijn DIN 12242 (slijpstukken), DIN 12604 (Liebigkoelers) en DIN 168 (laboratoriumflessen met schroefdraad).
EN-normen zijn de officiele normen van de Europese Unie en de EVA-landen. Ze worden uitgegeven door drie Europese normeringsorganisaties: CEN (algemeen), CENELEC (elektrotechniek) en ETSI (telecommunicatie). Voor het laboratorium is CEN veruit het belangrijkst.
EN-normen zijn bindend in die zin dat lidstaten verplicht zijn ze als nationale norm over te nemen en conflicterende nationale normen in te trekken. In Nederland gebeurt overname door NEN; in Duitsland door DIN. Daardoor ontstaat een laagsgewijze naamgeving: een norm die oorspronkelijk ISO is, kan in Europa worden uitgebracht als EN ISO, en in Nederland als NEN-EN-ISO. De inhoud is identiek.
EN-normen die niet van een ISO-origineel zijn afgeleid hebben alleen een EN-prefix, bijvoorbeeld EN 14470 voor brandwerende veiligheidskasten. EN-ISO-normen tellen wereldwijd, EN-normen zonder ISO-prefix gelden alleen in Europa.
CEN is geen normuitgever in de zin van een instituut met eigen technici, maar een coordinerende organisatie van de nationale normeringsinstituten van de EU- en EVA-landen. CEN beheert het proces waarin een ISO-norm wordt omgezet in een EN-norm, en heeft een eigen besluitvormingsstructuur waarbij de lidstaten stemmen over goedkeuring. CEN is gevestigd in Brussel.
Voor de eindgebruiker is CEN zelden direct relevant: men ziet de norm in de Europese (EN) of nationale (NEN-EN) vorm. CEN-besluiten verklaren wel waarom bepaalde Europese normen niet direct overeenkomen met de ISO-versie: tijdens de overname kunnen onderdelen zijn aangepast aan Europese wetgeving of praktijken.
NEN is het nationale normeringsinstituut van Nederland, gevestigd in Delft. NEN vertegenwoordigt Nederland in ISO en CEN, en geeft de Nederlandse versies van internationale normen uit. Daarnaast publiceert NEN puur Nederlandse normen waar geen internationaal equivalent voor bestaat, vaak met sectorspecifieke onderwerpen zoals bouwregelgeving of arbeidsomstandigheden.
In het laboratorium komt men NEN vooral tegen in de vorm van NEN-EN-ISO-normen, waarvan de inhoud identiek is aan de internationale versie. De Nederlandse uitgave is doorgaans vertaald (al worden technische tabellen en formules uiteraard niet vertaald). Toegang tot NEN-normen verloopt via een abonnement op NEN-Connect of via losse aanschaf. Voor laboratoria met meerdere relevante normen is een abonnement praktisch.
Zuiver Nederlandse normen zijn herkenbaar aan een NEN-prefix zonder EN of ISO, bijvoorbeeld NEN 3231 (chemische veiligheidskasten voor onderwijs).
ASTM International, opgericht in 1898, is de Amerikaanse tegenhanger van ISO maar opereert wereldwijd en in een groot aantal industriële sectoren. Hoewel ASTM een Amerikaanse organisatie is, worden ASTM-normen breed gebruikt buiten de Verenigde Staten, vooral in de petrochemie, materialenkunde en farmaceutische industrie.
Voor het laboratorium komen ASTM-normen het vaakst voor in de context van maatglaswerk en analytische apparatuur. ASTM E542 en ASTM E694 specificeren bijvoorbeeld de nauwkeurigheidsklassen voor volumetrisch glaswerk in de Verenigde Staten — vergelijkbaar met, maar niet identiek aan, de Europese klasse A en B. Bij internationale inkoop is dit een belangrijk aandachtspunt: een Amerikaanse "Class A"-pipet voldoet niet automatisch aan de Europese klasse A-tolerantie.
ASTM-normen hebben een letter-cijfer-combinatie als nummer, bijvoorbeeld ASTM E542-01 (de letter geeft het werkgebied aan, het cijfer het nummer binnen dat gebied, de toevoeging het jaartal).
AISI is een Amerikaanse brancheorganisatie van staalproducenten, opgericht in 1855. Wat normering betreft is AISI vandaag formeel niet meer actief: sinds 1995 heeft AISI het beheer van staalkwaliteitsspecificaties overgedragen aan SAE International (Society of Automotive Engineers). De inmiddels verouderde AISI-nummering — AISI 304, AISI 316, AISI 316L — leeft echter voort omdat hij wereldwijd ingeburgerd is. In de praktijk worden AISI-aanduidingen nog dagelijks gebruikt, ook door fabrikanten die zelf naar EN-normen verwijzen.
De huidige formele Amerikaanse staalspecificaties zijn UNS-nummers (Unified Numbering System), waarbij AISI 304 overeenkomt met UNS S30400. In Europa geldt EN 10088, waarin staalsoorten een materiaalnummer krijgen zoals 1.4301 (voorheen AISI 304) of 1.4404 (voorheen AISI 316L). Voor een volledige conversietabel, zie het artikel conversietabel AISI en EN voor roestvast staal.
USP is geen technische normeringsinstantie in de klassieke zin, maar een Amerikaanse non-profitorganisatie die kwaliteitsstandaarden uitgeeft voor geneesmiddelen, voedingssupplementen en farmaceutische ingrediënten. Voor het laboratorium is USP relevant op het gebied van kunststoffen die in contact komen met geneesmiddelen of biologische monsters. De bekendste USP-classificatie is USP Class VI, de strengste van zes biocompatibiliteitsklassen voor kunststoffen.
USP-normen worden in de farmaceutische industrie wereldwijd toegepast, ook in Europa, vaak naast of in plaats van de Europese Pharmacopoea (Ph. Eur.) Voor een volledige uitleg van USP-classificaties: USP Class VI voor farma.
JIS is het Japanse normeringsstelsel, beheerd door het Japanese Standards Association (JSA) onder toezicht van het Japanse Ministerie van Economie, Handel en Industrie. JIS-normen volgen vaak de internationale ISO-norm, maar wijken op detailniveau af. In Europese laboratoria komt men JIS-normen vooral tegen bij apparatuur van Japanse herkomst, zoals microscopen, balansen en analytische instrumenten van fabrikanten als Shimadzu, Hitachi en Olympus.
JIS-normen voor laboratoriumglaswerk zijn herkenbaar aan een prefix als JIS R 3503 (laboratoriumglaswerk) of JIS K 0050 (chemische analyse). De inhoud is doorgaans grotendeels in lijn met de ISO-norm.
BSI is het Britse normeringsinstituut, opgericht in 1901 en daarmee een van de oudste ter wereld. Sinds de Brexit blijft BSI lid van ISO en CEN; Britse versies van EN-normen worden uitgegeven als BS EN ISO. Voor het laboratorium komen Britse normen vooral voor in oudere documentatie of in toepassingen waar Britse fabrikanten of laboratoria betrokken zijn. De inhoud van BS EN ISO-normen is identiek aan de Nederlandse NEN-EN-ISO-versie.
Naast de tien grote namen zijn er enkele andere organisaties die af en toe in laboratoriumcontext opduiken:
Bij het beoordelen of een product aan de juiste norm voldoet is het zinvol te beseffen welke instantie achter de claim staat. Een vuistregel:
Officiële normteksten zijn auteursrechtelijk beschermd en worden niet gratis verspreid. Wie de volledige tekst van een norm wil inzien, kan terecht bij:
Universiteits- en bedrijfsbibliotheken hebben vaak een collectief abonnement waarmee een groot deel van de relevante normen kosteloos toegankelijk is voor medewerkers.
Andere artikelen in het cluster Normeringen
Overzicht Normeringen in het laboratorium (hub) Normeringsinstanties Verschil tussen DIN, ISO en EN
Materialen Roestvast staal AISI en EN Kunststoffen ISO 1043 Borosilicaatglas normering
Glaswerk en aansluitingen NS-slijpstukken DIN 12242 GL-schroefdraad DIN 168 Nauwkeurigheidsklassen maatglaswerk Sinterglas porositeiten ISO 4793 Filtreerpapier-klassen Schroefdraden BSP, NPT en metrisch Luer en Luer-Lock ISO 80369
Veiligheid en chemicaliën CLP en GHS-etikettering ADR-vervoer gevaarlijke stoffen
Sterilisatie, cleanroom en kwaliteit ISO 14644 cleanroom-klassen Sterilisatienormen ISO 9001, ISO 17025 en ISO 13485 USP Class VI voor farma
Conversietabellen en overzichten Conversietabel AISI en EN voor roestvast staal Conversietabel DIN, ISO en NEN Overzicht alle laboratoriumnormen
Disclaimer: dit artikel geeft een toelichting op normen en standaarden zoals die op het moment van schrijven gangbaar zijn. Normen worden periodiek herzien en ingetrokken. Raadpleeg voor de actuele, juridisch bindende versie altijd de officiële uitgevende instantie (zoals NEN, ISO, DIN, ASTM of USP) of een geaccrediteerde adviseur. Labvakhandel.nl aanvaardt geen aansprakelijkheid voor beslissingen genomen op basis van deze informatie.
Inloggen
Wachtwoord vergeten
Account aanmaken
Uw winkelwagen is leeg.
