CLP en GHS: etikettering van chemicaliën

Wie chemicaliën hanteert, kent ze: de ruitvormige rood-witte pictogrammen op elke fles. Een vlam, een doodshoofd, een uitroepteken, een verzieken-symbool. Deze pictogrammen zijn onderdeel van het Europese CLP-systeem (Classification, Labelling and Packaging), dat sinds 2009 geleidelijk de oude oranje DSD-pictogrammen heeft vervangen. CLP is de Europese implementatie van het wereldwijde GHS-systeem (Globally Harmonised System) van de Verenigde Naties. Dit artikel geeft een complete uitleg: de pictogrammen, de gevaarklassen, de H- en P-zinnen, en wat er op een geldig etiket hoort te staan.

Voor opslag van chemicaliën in Nederland geldt aanvullend PGS 15. Voor transport: ADR-regelgeving. Voor scholen en onderwijs: chemicaliën-etikettering op school.

De achtergrond: van DSD naar GHS

Tot ongeveer 2009 hanteerde Europa zijn eigen etiketteringssysteem voor chemicaliën, vastgelegd in de Dangerous Substances Directive (DSD, 67/548/EEG). Dat systeem werkte met oranje vierkante pictogrammen, R-zinnen (Risk: gevaaromschrijving) en S-zinnen (Safety: voorzorgsmaatregelen). Een fles geconcentreerd zoutzuur droeg een oranje "C" voor corrosive, met R-zinnen als "R34: Veroorzaakt brandwonden" en S-zinnen als "S26: Bij aanraking met de ogen onmiddellijk met overvloedig water afspoelen".

De Verenigde Naties hadden inmiddels een wereldwijd systeem ontwikkeld: het Globally Harmonised System of Classification and Labelling of Chemicals (GHS). Doel: één set pictogrammen en gevaarklassen die wereldwijd dezelfde betekenis hebben. Europa heeft GHS overgenomen in de CLP-verordening (EG 1272/2008), die sinds 1 december 2010 geldt voor stoffen en sinds 1 juni 2015 voor mengsels. De oude DSD-etiketten zijn nu niet meer toegestaan.

De negen GHS-pictogrammen

Het GHS/CLP-systeem werkt met negen pictogrammen, elk ruitvormig met rode rand op witte achtergrond. Hieronder de complete reeks:

Bij sommige stoffen zijn meerdere pictogrammen tegelijk van toepassing — bijvoorbeeld een ontvlambare en tegelijk corrosieve stof draagt zowel de vlam als de corrosie. Andere stoffen vallen niet onder enige categorie en dragen geen pictogram.

Signaalwoorden: Gevaar en Waarschuwing

Bovenaan elk gevaarlijk etiket staat een signaalwoord: Gevaar of Waarschuwing. Deze geven de ernst van de gevarensituatie aan:

• Gevaar — voor ernstigere gevaren (acute toxiciteit categorie 1-3, hoge ontvlambaarheid, sterke corrosie, hoge oxidatieve activiteit).
• Waarschuwing — voor minder ernstige gevaren (acute toxiciteit categorie 4, matige irritatie, gewone ontvlambaarheid).

Wanneer een stof onder meerdere categorieën valt, geldt het zwaarste signaalwoord. "Gevaar" overrulet "Waarschuwing".

H-zinnen: Hazard statements

De vroegere R-zinnen zijn vervangen door H-zinnen (van Hazard statement). Elke H-zin is een standaardtekst die het specifieke gevaar omschrijft. H-zinnen zijn genummerd in drie reeksen:

• H200-reeks — fysische gevaren (ontvlambaarheid, explosie, oxidatie, druk).
• H300-reeks — gezondheidsgevaren (toxiciteit, irritatie, corrosie, sensibilisatie, kankerverwekkendheid).
• H400-reeks — milieugevaren (aquatische toxiciteit, ozonlaag).

Een greep uit de meest voorkomende H-zinnen:

P-zinnen: Precautionary statements

P-zinnen geven de voorzorgsmaatregelen en handelingen bij blootstelling. Ze hebben de oude S-zinnen vervangen. P-zinnen zijn ingedeeld in vijf groepen:

• P100-reeks — algemene aanbevelingen (P101: Bij medische raadgeving etiket bij de hand houden).
• P200-reeks — preventie (P210: Verwijderd houden van warmte, vlammen, vonken).
• P300-reeks — handelingen na blootstelling (P301: Bij inslikken; P305: Bij contact met de ogen).
• P400-reeks — opslagvoorschriften (P403: Op een goed geventileerde plaats bewaren).
• P500-reeks — afvalverwerking (P501: Inhoud/verpakking afvoeren naar erkend afvalinzamelpunt).

De P-zinnen worden gecombineerd op het etiket, vaak als korte aanwijzingen zoals "P210 + P233" (Verwijderd houden van warmte; in goed gesloten verpakking bewaren).

Wat moet er op een geldig etiket staan?

Volgens artikel 17 van de CLP-verordening moet een etiket op een chemische verpakking bevatten:

1. De naam, adres en telefoonnummer van de leverancier.
2. De nominale hoeveelheid van de stof of mengsel in de verpakking (alleen indien voor publiek bestemd, niet voor laboratoriumgebruik vereist).
3. De product-identificatoren: chemische naam, CAS-nummer, EG-nummer en/of REACH-registratienummer.
4. De toepasselijke pictogrammen.
5. Het toepasselijke signaalwoord: Gevaar of Waarschuwing.
6. De toepasselijke H-zinnen.
7. De toepasselijke P-zinnen (meestal maximaal zes, geselecteerd op relevantie).
8. Eventuele aanvullende informatie (EUH-zinnen voor Europa-specifieke gevaren).

Het etiket moet leesbaar zijn, niet verwijderbaar, en in de officiële taal van de lidstaat waarin de stof wordt verkocht (in Nederland dus in het Nederlands).

EUH-zinnen: aanvullende Europese gevaarklassen

Naast de internationale H-zinnen kent Europa enkele eigen aanvullende gevaaraanduidingen, herkenbaar aan het voorvoegsel EUH:

Veiligheidsinformatieblad (VIB / SDS)

Naast het etiket op de verpakking dient de leverancier een uitgebreid veiligheidsinformatieblad (VIB, internationaal SDS — Safety Data Sheet) te leveren. Dit document bevat 16 vaste secties met informatie over identificatie, gevaarbeoordeling, samenstelling, eerste hulp, brandbestrijding, accidentele lozing, hantering en opslag, blootstellings-/persoonlijke beschermingsmaatregelen, fysische en chemische eigenschappen, stabiliteit en reactiviteit, toxicologische informatie, ecologische informatie, instructies voor verwijdering, transportinformatie, regelgevingsinformatie en overige informatie.

Het VIB moet voor elke geleverde chemische stof beschikbaar zijn en in het Nederlands worden geleverd voor de Nederlandse markt. Zie ook het kennisbankartikel over het veiligheidsinformatieblad.

Verschil GHS, CLP en oude DSD: een snel overzicht

Praktische aandachtspunten voor het laboratorium

• Controleer etiketten bij ontvangst — een chemicalie zonder geldig CLP-etiket mag in principe niet in voorraad worden genomen.
• Bewaar oorspronkelijke verpakking — herverpakken in eigen flesjes vereist dat u zelf een geldig etiket aanbrengt, inclusief alle pictogrammen, H- en P-zinnen.
• Werk-flessen labellen — voor flessen die voor een specifieke proef worden gevuld, gebruik labels met minimaal naam stof, datum, en de relevante gevaarklasse.
• VIB digitaal of fysiek beschikbaar — in het lab moet het VIB voor elke aanwezige stof toegankelijk zijn.
• Opslag conform PGS 15 — voor grotere voorraden gevaarlijke stoffen geldt de Nederlandse PGS-richtlijn.
• Onderwijs — voor scholen gelden eigen regels; zie chemicaliën-etikettering op school.

Disclaimer: dit artikel geeft een toelichting op normen en standaarden zoals die op het moment van schrijven gangbaar zijn. Normen worden periodiek herzien en ingetrokken. Raadpleeg voor de actuele, juridisch bindende versie altijd de officiële uitgevende instantie (zoals NEN, ISO, DIN, ASTM of USP) of een geaccrediteerde adviseur. Labvakhandel.nl aanvaardt geen aansprakelijkheid voor beslissingen genomen op basis van deze informatie.