CLP en GHS: etikettering van chemicaliën

Wie chemicaliën hanteert, kent ze: de ruitvormige rood-witte pictogrammen op elke fles. Een vlam, een doodshoofd, een uitroepteken, een verzieken-symbool. Deze pictogrammen zijn onderdeel van het Europese CLP-systeem (Classification, Labelling and Packaging), dat sinds 2009 geleidelijk de oude oranje DSD-pictogrammen heeft vervangen. CLP is de Europese implementatie van het wereldwijde GHS-systeem (Globally Harmonised System) van de Verenigde Naties. Dit artikel geeft een complete uitleg: de pictogrammen, de gevaarklassen, de H- en P-zinnen, en wat er op een geldig etiket hoort te staan.

Voor opslag van chemicaliën in Nederland geldt aanvullend PGS 15. Voor transport: ADR-regelgeving. Voor de etiketteringsverplichtingen van bedrijven en werkgevers: CLP-etikettering van gevaarlijke stoffen. Voor scholen en onderwijs: chemicaliën-etikettering op school.

De achtergrond: van DSD naar GHS

Tot ongeveer 2009 hanteerde Europa zijn eigen etiketteringssysteem voor chemicaliën, vastgelegd in de Dangerous Substances Directive (DSD, 67/548/EEG). Dat systeem werkte met oranje vierkante pictogrammen, R-zinnen (Risk: gevaaromschrijving) en S-zinnen (Safety: voorzorgsmaatregelen). Een fles geconcentreerd zoutzuur droeg een oranje "C" voor corrosive, met R-zinnen als "R34: Veroorzaakt brandwonden" en S-zinnen als "S26: Bij aanraking met de ogen onmiddellijk met overvloedig water afspoelen".

De Verenigde Naties hadden inmiddels een wereldwijd systeem ontwikkeld: het Globally Harmonised System of Classification and Labelling of Chemicals (GHS). Doel: één set pictogrammen en gevaarklassen die wereldwijd dezelfde betekenis hebben. Europa heeft GHS overgenomen in de CLP-verordening (EG 1272/2008), die sinds 1 december 2010 geldt voor stoffen en sinds 1 juni 2015 voor mengsels. De oude DSD-etiketten zijn nu niet meer toegestaan.

Wat is het verschil tussen GHS en CLP?

GHS en CLP behandelen hetzelfde onderwerp — de classificatie en etikettering van gevaarlijke stoffen — maar op een verschillend niveau:

• GHS is een internationaal kader van de Verenigde Naties. Het definieert de criteria voor gevaarsindeling, de pictogrammen en de opbouw van H- en P-zinnen. GHS is echter géén wet: het is een aanbeveling die landen vrijwillig in nationale of regionale wetgeving kunnen overnemen.
• CLP is de Europese implementatie van GHS. De CLP-verordening (EG 1272/2008) maakt de GHS-regels wettelijk verplicht voor iedereen die in de EU chemische stoffen of mengsels op de markt brengt. Wie zich niet aan CLP houdt, overtreedt Europees recht.

In de praktijk betekent dit dat de negen pictogrammen, de H-zinnen en de P-zinnen die u op een CLP-etiket ziet, rechtstreeks zijn overgenomen uit het GHS-systeem. Het verschil zit niet in de symbolen zelf, maar in de status: GHS is een VN-richtlijn, CLP is een afdwingbare EU-verordening. Buiten Europa — in de Verenigde Staten, Japan of Australië — gelden eigen implementaties van GHS, die op details kunnen afwijken van CLP.

De negen GHS-pictogrammen

Het GHS/CLP-systeem werkt met negen pictogrammen, elk ruitvormig met rode rand op witte achtergrond. Hieronder de complete reeks:

Bij sommige stoffen zijn meerdere pictogrammen tegelijk van toepassing — bijvoorbeeld een ontvlambare en tegelijk corrosieve stof draagt zowel de vlam als de corrosie. Andere stoffen vallen niet onder enige categorie en dragen geen pictogram.

Werkt uw laboratorium met biologische agentia, dan is ook de indeling in BSL-klassen relevant: die bepaalt welke aanvullende containment-eisen gelden naast de CLP-etikettering.

Wat zijn de gevaarklassen binnen CLP?

Achter de negen pictogrammen gaat een gelaagd systeem van gevaarklassen schuil. CLP deelt alle gevaren in drie hoofdcategorieën in:

• Fysische gevaren — eigenschappen die bij verkeerde omstandigheden direct gevaar opleveren: ontvlambaarheid, ontplofbaarheid, oxideerbaarheid, gasdruk en corrosiviteit voor metalen. Op het etiket herkenbaar aan GHS01 t/m GHS05.
• Gezondheidsgevaren — effecten op de mens: acute toxiciteit, huid- en oogirritatie, sensibilisatie, carcinogeniteit, mutageniteit, reprotoxiciteit en orgaanschade. Op het etiket herkenbaar aan GHS05 (corrosie op huid/ogen), GHS06, GHS07 en GHS08.
• Milieugevaren — toxiciteit voor het aquatisch milieu (acuut of chronisch) en aantasting van de ozonlaag. Op het etiket herkenbaar aan GHS09.

Elke gevaarklasse is verder onderverdeeld in categorieën (meestal categorie 1, 2, 3 en soms 4), waarbij categorie 1 de ernstigste is. Die categorie-indeling bepaalt het signaalwoord en de H-zinnen op het etiket. Een stof die in meerdere klassen valt, draagt meerdere pictogrammen tegelijk — een ontvlambare en tegelijk giftige vloeistof zoals methanol draagt zowel GHS02 als GHS06.

Voor de opslagindeling van gevaarlijke stoffen per gevaarklasse — en de bijbehorende scheidingseisen — zie ons artikel over PGS 15 en de opslag van gevaarlijke stoffen.

Wat betekent het GHS08-pictogram?

GHS08 — de silhouet van een persoon met effecten in de borst — is het pictogram voor ernstige lange-termijngezondheidsrisico's. Het onderscheidt zich van GHS06 (doodshoofd, acuut dodelijk gevaar) doordat de effecten pas optreden na langdurige of herhaalde blootstelling, of pas later in de levensloop zichtbaar worden.

GHS08 wordt gebruikt bij stoffen die vallen in één of meer van de volgende gevaarklassen:

• CMR-stoffen — carcinogeen (kankerverwekkend), mutageen (DNA-beschadigend) of reprotoxisch (schadelijk voor de voortplanting of het ongeboren kind). Dit is de bekendste categorie onder GHS08.
• Sensibiliserende stoffen via inademing — stoffen die na herhaalde blootstelling allergie of astma kunnen veroorzaken.
• Doel-orgaan-toxische stoffen (STOT) — stoffen die bij eenmalige (STOT SE) of herhaalde blootstelling (STOT RE) schade toebrengen aan een specifiek orgaan, zoals de lever, nieren of het zenuwstelsel.
• Aspiratierisico — vloeistoffen die bij inslikken de longen kunnen bereiken en longschade veroorzaken (zoals koolwaterstofmengsels).

Op het etiket gaat GHS08 altijd vergezeld van H-zinnen uit de reeksen H340–H372 (gezondheidsgevaren bij langdurige blootstelling) en het signaalwoord Gevaar of Waarschuwing afhankelijk van de ernst. In het laboratorium zijn de meest bekende GHS08-stoffen de CMR-stoffen, waarvoor aanvullende arbeidsrechtelijke verplichtingen gelden.

Nieuwe gevarenklassen vanaf 2025

De CLP-verordening is in november 2024 herzien. Vanaf 1 mei 2025 gelden vier nieuwe gevarenklassen die eerder niet in het systeem waren opgenomen:

• Hormoonverstorende stoffen (ED) — stoffen die het hormoonstelsel van mens of milieu verstoren.
• PBT-stoffen — persistent, bioaccumulatief en toxisch.
• PMT-stoffen — persistent, mobiel en toxisch.
• vPvM-stoffen — zeer persistent en zeer mobiel.

Voor nieuwe stoffen die vanaf 1 mei 2025 op de markt komen, zijn deze klassen onmiddellijk verplicht. Voor stoffen die al vóór die datum in omloop waren, geldt een overgangsperiode tot 1 november 2026. Voor mengsels gelden afwijkende termijnen: nieuwe mengsels moeten vanaf 1 mei 2026 voldoen, bestaande mengsels uiterlijk op 1 mei 2028.

De nieuwe klassen brengen ook nieuwe H-zinnen mee. Zo worden stoffen in de ED-categorie gemarkeerd met aanduidingen die de hormoonverstorende werking beschrijven, vergelijkbaar met de bestaande H360-reeks voor reprotoxische stoffen.

Signaalwoorden: Gevaar en Waarschuwing

Bovenaan elk gevaarlijk etiket staat een signaalwoord: Gevaar of Waarschuwing. Deze geven de ernst van de gevarensituatie aan:

• Gevaar — voor ernstigere gevaren (acute toxiciteit categorie 1-3, hoge ontvlambaarheid, sterke corrosie, hoge oxidatieve activiteit).
• Waarschuwing — voor minder ernstige gevaren (acute toxiciteit categorie 4, matige irritatie, gewone ontvlambaarheid).

Wanneer een stof onder meerdere categorieën valt, geldt het zwaarste signaalwoord. "Gevaar" overrulet "Waarschuwing".

H-zinnen: Hazard statements

De vroegere R-zinnen zijn vervangen door H-zinnen (van Hazard statement). Elke H-zin is een standaardtekst die het specifieke gevaar omschrijft. H-zinnen zijn genummerd in drie reeksen:

• H200-reeks — fysische gevaren (ontvlambaarheid, explosie, oxidatie, druk).
• H300-reeks — gezondheidsgevaren (toxiciteit, irritatie, corrosie, sensibilisatie, kankerverwekkendheid).
• H400-reeks — milieugevaren (aquatische toxiciteit, ozonlaag).

Een greep uit de meest voorkomende H-zinnen:

P-zinnen: Precautionary statements

P-zinnen geven de voorzorgsmaatregelen en handelingen bij blootstelling. Ze hebben de oude S-zinnen vervangen. P-zinnen zijn ingedeeld in vijf groepen:

• P100-reeks — algemene aanbevelingen (P101: Bij medische raadgeving etiket bij de hand houden).
• P200-reeks — preventie (P210: Verwijderd houden van warmte, vlammen, vonken).
• P300-reeks — handelingen na blootstelling (P301: Bij inslikken; P305: Bij contact met de ogen).
• P400-reeks — opslagvoorschriften (P403: Op een goed geventileerde plaats bewaren).
• P500-reeks — afvalverwerking (P501: Inhoud/verpakking afvoeren naar erkend afvalinzamelpunt).

De P-zinnen worden gecombineerd op het etiket, vaak als korte aanwijzingen zoals "P210 + P233" (Verwijderd houden van warmte; in goed gesloten verpakking bewaren).

Wat moet er op een geldig etiket staan?

Volgens artikel 17 van de CLP-verordening moet een etiket op een chemische verpakking bevatten:

1. De naam, adres en telefoonnummer van de leverancier.
2. De nominale hoeveelheid van de stof of mengsel in de verpakking (alleen indien voor publiek bestemd, niet voor laboratoriumgebruik vereist).
3. De product-identificatoren: chemische naam, CAS-nummer, EG-nummer en/of REACH-registratienummer.
4. De toepasselijke pictogrammen.
5. Het toepasselijke signaalwoord: Gevaar of Waarschuwing.
6. De toepasselijke H-zinnen.
7. De toepasselijke P-zinnen (meestal maximaal zes, geselecteerd op relevantie).

   P-zinnen die verwijzen naar ventilatie of het vermijden van inademen veronderstellen dat u werkt in een zuurkast of andere afgesloten afzuiging.

8. Eventuele aanvullende informatie (EUH-zinnen voor Europa-specifieke gevaren).
9. Vanaf 1 juli 2026 moet de EU-leverancier expliciet vermeld staan op het etiket. Voor producten die vóór die datum al in de handel zijn, geldt een uitverkooptermijn. Daarnaast worden etiketteringseisen voor leesbaarheid aangescherpt: zwarte tekst op witte achtergrond en een regelafstand van minimaal 120 % van de lettergrootte worden verplicht per 1 januari 2027.

Het etiket moet leesbaar zijn, niet verwijderbaar, en in de officiële taal van de lidstaat waarin de stof wordt verkocht (in Nederland dus in het Nederlands).

EUH-zinnen: aanvullende Europese gevaarklassen

Naast de internationale H-zinnen kent Europa enkele eigen aanvullende gevaaraanduidingen, herkenbaar aan het voorvoegsel EUH:

Veiligheidsinformatieblad (VIB / SDS)

Naast het etiket op de verpakking dient de leverancier een uitgebreid veiligheidsinformatieblad (VIB, internationaal SDS — Safety Data Sheet) te leveren. Dit document bevat 16 vaste secties met informatie over identificatie, gevaarbeoordeling, samenstelling, eerste hulp, brandbestrijding, accidentele lozing, hantering en opslag, blootstellings-/persoonlijke beschermingsmaatregelen, fysische en chemische eigenschappen, stabiliteit en reactiviteit, toxicologische informatie, ecologische informatie, instructies voor verwijdering, transportinformatie, regelgevingsinformatie en overige informatie.

Het VIB moet voor elke geleverde chemische stof beschikbaar zijn en in het Nederlands worden geleverd voor de Nederlandse markt. Zie ook het kennisbankartikel over het veiligheidsinformatieblad.

Verschil GHS, CLP en oude DSD: een snel overzicht

Praktische aandachtspunten voor het laboratorium

• Controleer etiketten bij ontvangst — een chemicalie zonder geldig CLP-etiket mag in principe niet in voorraad worden genomen.
• Bewaar oorspronkelijke verpakking — herverpakken in eigen flesjes vereist dat u zelf een geldig etiket aanbrengt, inclusief alle pictogrammen, H- en P-zinnen.
• Werk-flessen labellen — voor flessen die voor een specifieke proef worden gevuld, gebruik labels met minimaal naam stof, datum, en de relevante gevaarklasse.
• VIB digitaal of fysiek beschikbaar — in het lab moet het VIB voor elke aanwezige stof toegankelijk zijn.
• REACH-status van ingekochte stoffen — controleer bij de ontvangst van reagentia of de stof op de ECHA-kandidatenlijst staat en of uw leverancier u heeft geïnformeerd over SVHC-gehalte in artikelen (>0,1 gewichtsprocent). Meer achtergrond in het artikel over de REACH-verordening.
• Opslag conform PGS 15 — voor grotere voorraden gevaarlijke stoffen geldt de Nederlandse PGS-richtlijn.
• Onderwijs — voor scholen gelden eigen regels; zie chemicaliën-etikettering op school.

Bij Labvakhandel vindt u etiketten en laboratoriumtape voor de juiste GHS-etikettering, chemicaliën met correct CLP-etiket en persoonlijke beschermingsmiddelen conform de P-zinnen.

Disclaimer: dit artikel geeft een toelichting op normen en standaarden zoals die op het moment van schrijven gangbaar zijn. Normen worden periodiek herzien en ingetrokken. Raadpleeg voor de actuele, juridisch bindende versie altijd de officiële uitgevende instantie (zoals NEN, ISO, DIN, ASTM of USP) of een geaccrediteerde adviseur. Labvakhandel.nl aanvaardt geen aansprakelijkheid voor beslissingen genomen op basis van deze informatie.