Nauwkeurigheidsklassen van maatglaswerk

Op vrijwel elk volumetrisch glaswerk staat een letter: A of B. Daarnaast vindt u letters als Ex of In (of TC en TD), een volume in milliliter, en soms een tolerantie. Deze aanduidingen vormen samen het systeem van nauwkeurigheidsklassen voor maatglaswerk. Dit artikel legt uit wat elke aanduiding betekent, hoe de Europese en Amerikaanse systemen zich verhouden, en welke klasse voor welke toepassing geschikt is.

Voor de bredere context van laboratoriumglaswerk, zie laboratorium glaswerk. Voor het bekerglas-versus-erlenmeyer-onderscheid: bekerglas of erlenmeyer.

Klasse A versus klasse B

De aanduidingen klasse A en klasse B geven de tolerantie van het glaswerk aan — de toegestane afwijking van het nominale volume. Klasse A heeft de strengere tolerantie en is daarmee nauwkeuriger.

Klasse Tolerantie Typisch gebruik
Klasse A De helft van klasse B Analytische chemie, kwantitatieve analyses, kalibratie
Klasse AS Identiek aan A; "S" staat voor swift Pipetten en buretten met kortere uitstroomtijd
Klasse B Tweemaal de tolerantie van A Routine-toepassingen, onderwijs, kwalitatief werk

De aanvulling "AS" komt voor bij pipetten en buretten en betekent dezelfde tolerantie als klasse A, maar met een snellere uitstroomtijd. Dit maakt het werk efficiënter zonder verlies aan nauwkeurigheid. Een AS-pipet is in alle opzichten gelijkwaardig aan een A-pipet voor de nauwkeurigheidsklasse.

Toleranties voor maatcilinders (ISO 4788)

De norm voor maatcilinders is EN-ISO 4788. Toleranties voor de meest voorkomende volumes:

Nominaal volume Tolerantie klasse A Tolerantie klasse B
5 ml ± 0,05 ml ± 0,10 ml
10 ml ± 0,10 ml ± 0,20 ml
25 ml ± 0,25 ml ± 0,50 ml
50 ml ± 0,50 ml ± 1,0 ml
100 ml ± 0,50 ml ± 1,0 ml
250 ml ± 1,0 ml ± 2,0 ml
500 ml ± 2,5 ml ± 5,0 ml
1000 ml ± 5,0 ml ± 10,0 ml
2000 ml ± 10,0 ml ± 20,0 ml

Een 100 ml klasse-A maatcilinder mag dus ten hoogste 0,5 ml afwijken (0,5%); een klasse-B maatcilinder maximaal 1,0 ml (1%).

Toleranties voor volumetrische kolven (ISO 1042)

Nominaal volume Tolerantie klasse A Tolerantie klasse B
5 ml ± 0,025 ml ± 0,050 ml
10 ml ± 0,025 ml ± 0,050 ml
25 ml ± 0,040 ml ± 0,080 ml
50 ml ± 0,060 ml ± 0,120 ml
100 ml ± 0,100 ml ± 0,200 ml
250 ml ± 0,150 ml ± 0,300 ml
500 ml ± 0,250 ml ± 0,500 ml
1000 ml ± 0,400 ml ± 0,800 ml
2000 ml ± 0,600 ml ± 1,200 ml

Voor volumetrische kolven is de relatieve tolerantie aanzienlijk strenger dan voor maatcilinders. Een 100 ml klasse-A volumetrische kolf mag maar 0,1 ml afwijken — vijf keer nauwkeuriger dan een maatcilinder van hetzelfde volume. Dat maakt de volumetrische kolf de standaardkeuze voor het bereiden van analytische standaardoplossingen.

Toleranties voor volumetrische pipetten (ISO 648)

Nominaal volume Tolerantie klasse A/AS Tolerantie klasse B
1 ml ± 0,007 ml ± 0,015 ml
2 ml ± 0,010 ml ± 0,020 ml
5 ml ± 0,015 ml ± 0,030 ml
10 ml ± 0,020 ml ± 0,040 ml
20 ml ± 0,030 ml ± 0,060 ml
25 ml ± 0,030 ml ± 0,060 ml
50 ml ± 0,050 ml ± 0,100 ml
100 ml ± 0,080 ml ± 0,160 ml

De toleranties uit ISO 648 gelden voor volumetrische pipetten. Voor pipetteertechnieken en zuiger-pipetten, zie pipetteren.

Toleranties voor buretten (ISO 385)

Nominaal volume Schaalverdeling Tolerantie klasse A/AS Tolerantie klasse B
10 ml 0,02 of 0,05 ml ± 0,02 ml ± 0,05 ml
25 ml 0,05 of 0,10 ml ± 0,03 ml ± 0,06 ml
50 ml 0,10 ml ± 0,05 ml ± 0,10 ml
100 ml 0,20 ml ± 0,10 ml ± 0,20 ml

Ex en In: te ledigen of te bevatten

Naast de klasse-aanduiding draagt volumetrisch glaswerk een letteraanduiding die zegt hoe het is gekalibreerd:

  • Ex (uit het Latijn ex = uit) — ook aangeduid als TD (To Deliver). Het glaswerk levert het aangegeven volume af. Het volume dat in het glaswerk achterblijft als restdruppel hoort er niet bij. Pipetten en buretten zijn altijd Ex-gekalibreerd.
  • In (uit het Latijn in = in) — ook aangeduid als TC (To Contain). Het glaswerk bevat het aangegeven volume in zich, bij de maatstreep. Volumetrische kolven zijn altijd In-gekalibreerd. Wat eruit gegoten kan worden is iets minder vanwege de achterblijvende vloeistoflaag op de wand.

De keuze hangt af van het gebruik: een volumetrische kolf is bedoeld om in te bereiden (oplossing aanvullen tot de streep, vervolgens verdere bewerkingen uitvoeren). Een pipet is bedoeld om iets uit te brengen (een precieze hoeveelheid afleveren in een ander vat).

Uitstroomtijden voor pipetten en buretten

De norm specificeert niet alleen tolerantie, maar ook de tijd waarin een pipet of buret moet uitstromen. Een te snelle pipet laat onvoldoende tijd voor het natdruppen van de wand; een te langzame pipet is onpraktisch.

Volume Klasse A (s) Klasse AS (s) Klasse B (s)
5 ml 15–25 5–15 10–25
10 ml 20–35 5–15 15–35
25 ml 25–45 10–20 20–45
50 ml 30–60 15–25 25–55

Na het uitstromen wacht u nog een wachttijd van 3 seconden (klasse A en AS) voordat u de laatste druppel afstrijkt. Dit is onderdeel van de kalibratie en mag niet worden overgeslagen.

Europese versus Amerikaanse klasse-aanduidingen

De Amerikaanse normen voor maatglaswerk (ASTM E542, ASTM E694) kennen eveneens klassen A en B, maar met afwijkende tolerantiewaarden. Een Amerikaanse "Class A" pipet is niet identiek aan een Europese klasse A. Doorgaans zijn de Amerikaanse toleranties iets soepeler dan de Europese voor kleinere volumes en strenger voor grotere. Bij internationale inkoop is dit een belangrijk aandachtspunt: vraag bij twijfel een specificatieblad op.

Voor sommige toepassingen bestaat ook de aanduiding Class A NIST, wat betekent dat de pipet is gekalibreerd tegen NIST-referentiematerialen en voorzien is van een traceerbaarheidscertificaat.

Kalibratietemperatuur

Alle volumetrisch glaswerk is gekalibreerd op een specifieke temperatuur, doorgaans 20 °C. Dit staat ook op het glaswerk gemarkeerd. Bij metingen die ver van deze referentietemperatuur worden uitgevoerd, treedt een fout op door uitzetting of inkrimping van het glas en de vloeistof. Voor borosilicaatglas is de glasuitzetting verwaarloosbaar, maar de uitzetting van water is dat niet:

  • Bij 30 °C is 1 liter water ongeveer 0,3 ml meer dan bij 20 °C.
  • Bij 10 °C is 1 liter water ongeveer 0,1 ml minder.

Voor analytische toepassingen op vereiste klasse-A nauwkeurigheid wordt aanbevolen oplossingen op 20 °C te conditioneren (in een waterbad) voor de uiteindelijke aanvulling tot de maatstreep. In de praktijk wordt dit alleen gedaan voor referentie-oplossingen en kalibratiestandaarden.

USP-klasse voor farma-glaswerk

Voor de farmaceutische industrie geldt aanvullend USP General Chapter <31> (Volumetric Apparatus). Daarin worden specifieke eisen gesteld aan glaswerk dat gebruikt wordt voor pharmacopoea-analyses. Doorgaans gaat het om klasse-A glaswerk met aanvullende certificering. Voor regulier laboratoriumwerk in de farmaceutische context wordt vrijwel uitsluitend klasse-A toegepast.

Welke klasse voor welke toepassing?

Toepassing Aanbevolen klasse
Bereiden van analytische standaardoplossingen Klasse A volumetrische kolven en pipetten
Titraties (kwantitatief) Klasse A of AS buretten
Klinische chemie Klasse A
Onderwijs basis- en middelbaar Klasse B
Onderwijs hbo en universitair, praktica Klasse A waar de techniek wordt geoefend, anders klasse B
Routine voorbereiding (zoals bufferoplossingen) Klasse B maatcilinder, klasse A volumetrische kolf bij analytische bufferconcentratie
Industriële procescontrole Doorgaans klasse A
Schoonmaak en transport van vloeistof zonder meetdoel Geen klasse-eis, bekerglas voldoet

Kalibratiecertificaten

Voor ISO 17025-geaccrediteerde laboratoria volstaat het klasse-A label niet altijd. In die context wordt een kalibratiecertificaat verlangd waarop voor elk specifiek stuk glaswerk de gemeten afwijking ten opzichte van het nominale volume staat, met een meetonzekerheid en een traceerbaarheidsketen naar nationale referentiematerialen (in Nederland: VSL, voorheen NMi).

Hoogwaardige fabrikanten leveren klasse-A glaswerk standaard met een productiecertificaat (DAkkS-, RIGT- of NIST-traceerbaar). Voor aanvullende kalibratie kunt u terecht bij een geaccrediteerde kalibratie-instantie. Voor routine-laboratoria is het productiecertificaat doorgaans voldoende.

Voor het onderscheid tussen kalibratie en verificatie bij maatglaswerk, en de vraag hoe vaak beide moeten plaatsvinden, zie Kalibratie vs. verificatie van laboratoriumapparatuur.

Andere artikelen in het cluster Normeringen

Labvakhandel levert maatglaswerk in klasse A en klasse B, evenals bekers en erlenmeyers en pipetten.

Disclaimer: dit artikel geeft een toelichting op normen en standaarden zoals die op het moment van schrijven gangbaar zijn. Normen worden periodiek herzien en ingetrokken. Raadpleeg voor de actuele, juridisch bindende versie altijd de officiële uitgevende instantie (zoals NEN, ISO, DIN, ASTM of USP) of een geaccrediteerde adviseur. Labvakhandel.nl aanvaardt geen aansprakelijkheid voor beslissingen genomen op basis van deze informatie.

sluiten
Bestellijst
sluiten

Uw winkelwagen is leeg.