Een blanco en een referentiemonster zijn de twee vaste vergelijkingspunten van een laboratoriumanalyse. De blanco laat zien wat een bepaling meet als de gezochte stof er niet in zit; het referentiemonster legt vast hoe een partij, product of materiaal er op een bepaald moment uitzag, zodat u er later op kunt terugvallen. Beide begrippen komen in vrijwel elk voorschrift voor, maar worden door elkaar gebruikt en met tal van varianten aangeduid: reagensblanco, methodeblanco, veldblanco, nulproef, retentiemonster, contramonster, controlemonster. Dit artikel zet de begrippen naast elkaar, beschrijft welke blanco welke foutbron afdekt, laat met rekenvoorbeelden zien hoe u de blancowaarde verwerkt en wat u doet als hij te hoog uitvalt, en behandelt daarna het referentiemonster: definitie, verschil met retentie- en contramonster, toepassing per sector en de eisen aan bewaring. De uitwerking per techniek staat in de artikelen waarnaar wordt verwezen.
Een blanco is een monster of oplossing zonder de te bepalen stof (de analyt), dat verder op dezelfde manier wordt behandeld en gemeten als de echte monsters. Alles wat u in de blanco meet, komt dus niet uit het monster maar uit de bepaling zelf: uit het oplosmiddel, de reagentia, het glaswerk, de apparatuur of de omgeving. Dat signaal heet de blancowaarde. Een blanco beantwoordt daarmee één vraag: hoeveel van het meetsignaal hoort niet bij de analyt?
Blanco is ontleend aan het Spaans, waar het wit betekent. In het Nederlands heeft het de betekenis oningevuld of onbeschreven gekregen: een blanco formulier, een blanco stem, een blanco periodiek systeem om de elementen op te oefenen. In het laboratorium is de betekenis daarvan afgeleid: een blanco is een bepaling waarin de plaats van de analyt leeg is gelaten.
Gangbare synoniemen zijn blancomonster, nulmonster, nulproef, blancobepaling en blanco-oplossing. Welk woord wordt gebruikt, hangt af van wat er wordt bedoeld: het monster zelf (blancomonster, nulmonster), de vloeistof in de cuvet of maatkolf (blanco-oplossing) of de uitgevoerde meting (blancobepaling, nulproef). In de spectrofotometrie komt ook de term referentie voor, omdat de blanco daar in de referentiebundel staat.
In het Engels is de term blank. De samenstellingen volgen hetzelfde patroon: reagent blank, method blank, field blank, trip blank en blank correction. In normen en apparatuursoftware komt u deze Engelse termen onvertaald tegen.
Een blanco-oplossing is een oplossing die op dezelfde manier is bereid als de monsteroplossing, met hetzelfde oplosmiddel, dezelfde buffers en dezelfde reagentia in dezelfde hoeveelheden, maar zonder de analyt. Bij een eenvoudige meting van een gekleurde stof in water is de blanco-oplossing alleen water. Zodra er reagentia worden toegevoegd om een kleur te vormen, horen die ook in de blanco. De toepassing bij lichtmetingen is uitgewerkt in het artikel over fotometrische en colorimetrische bepalingen.
Een blancobepaling, ook nulproef genoemd, is de volledige uitvoering van het voorschrift zonder monster. In plaats van het monster wordt hetzelfde volume zuiver oplosmiddel ingezet, meestal demiwater. Alle volgende stappen blijven gelijk: dezelfde reagentia, dezelfde wachttijden, dezelfde verwarming en dezelfde meting. De uitkomst is de blancowaarde, die u gebruikt om de monsteruitslagen te corrigeren en om te controleren of de bepaling schoon verloopt.
Een blanco heeft vier functies. Welke daarvan vooropstaat, verschilt per techniek.
Een blanco corrigeert alleen voor fouten die bij het signaal worden opgeteld. Stoffen in het monster die het signaal van de analyt versterken of verzwakken, laat een blanco ongemoeid; die vallen onder matrixeffecten.
Blanco's verschillen in het punt waarop ze in de keten worden ingezet. Hoe eerder de blanco begint, hoe meer foutbronnen hij omvat. Door verschillende blanco's naast elkaar te leggen, kunt u een verontreiniging aan een stap toewijzen: is de methodeblanco schoon en de veldblanco niet, dan ligt de oorzaak bij de monsterneming of het transport.
Een reagensblanco bevat het oplosmiddel en alle reagentia in dezelfde hoeveelheden als bij het monster, maar geen monster. Hij laat zien welk signaal de reagentia zelf geven. Bij kleurreacties is dat vrijwel nooit nul, omdat het reagens een eigen kleur heeft of sporen van de analyt bevat. De reagensblanco is de blanco die in de meeste voorschriften voor fotometrie en titratie wordt bedoeld. Welke rol het reagens in een bepaling speelt, staat in wat is een reagens.
Een methodeblanco, ook procedureblanco genoemd, doorloopt het hele voorschrift vanaf het moment dat het monster het laboratorium binnenkomt: afwegen of afmeten, ontsluiten, extraheren, filtreren, indampen, verdunnen en meten. Hij omvat daardoor meer dan de reagensblanco: ook het glaswerk, de filters, de destructievaten, de lucht in het laboratorium en de handelingen van de analist tellen mee. Bij sporenanalyse is de methodeblanco de belangrijkste blanco, omdat de verontreiniging daar vaker uit de voorbewerking komt dan uit de reagentia.
Een monsterblanco is het monster zelf, behandeld zoals voorgeschreven maar zonder het reagens dat de kleur of het meetsignaal vormt. Hij is nodig wanneer het monster van zichzelf gekleurd of troebel is, zoals oppervlaktewater met humuszuren, afvalwater of een gekleurde drank. De eigen absorptie van het monster wordt dan afzonderlijk gemeten en van de uitslag afgetrokken. Een reagensblanco corrigeert hier niet voor, omdat daarin geen monster zit. In de praktijk gebruikt u bij gekleurde monsters beide: de reagensblanco voor de reagentia en de monsterblanco voor het monster. Troebeling als meetprincipe is beschreven in het artikel over turbidimetrie en nefelometrie.
Een matrixblanco is monstermateriaal van dezelfde soort als de monsters, waarin de analyt aantoonbaar ontbreekt: blanco plasma bij bioanalyse, onbelaste grond bij bodemonderzoek, een placebo zonder werkzame stof bij de analyse van een geneesmiddel. De matrixblanco laat zien of bestanddelen van het monster een signaal geven op de plaats van de analyt, en dient als basis voor kalibratiestandaarden in matrix. Een echte matrixblanco is niet altijd te krijgen; de alternatieven staan in het artikel over standaardadditie.
Een veldblanco is een fles zuiver water die op de plaats van monsterneming wordt geopend en gesloten en daarna met de monsters meereist. Een transportblanco reist gesloten mee en wordt pas in het laboratorium geopend. Het verschil tussen beide wijst de verontreiniging toe aan de monsterneming of aan het transport en de opslag. Beide zijn alleen zinvol bij analyses waar de omgeving een bron kan zijn, zoals vluchtige verbindingen, metalen op sporenniveau en PFAS. De uitvoering is beschreven in het artikel over monsterneming en bemonstering.
Een waterblanco is de eenvoudigste blanco: alleen gedemineraliseerd of ultrapuur water. Hij volstaat als nulpunt wanneer u een opgeloste gekleurde stof meet zonder dat er reagentia aan te pas komen. Zodra het voorschrift reagentia toevoegt, is water alleen geen geldige blanco meer, omdat de bijdrage van die reagentia dan in de uitslag blijft zitten. Welke waterkwaliteit bij welk meetniveau past, staat in labwaterkwaliteiten.
Bij een enzymproef is de blanco het reactiemengsel waarin de reactie niet kan verlopen: zonder enzym, zonder substraat of met vooraf geïnactiveerd enzym. Wordt de afbraak van een troebele of gekleurde stof gevolgd, zoals zetmeel met jood, dan dient een buisje in de eindtoestand als blanco. In een microtiterplaat krijgt de blanco eigen putjes, waarvan het gemiddelde van alle andere putjes wordt afgetrokken; zie het artikel over ELISA.
De blancowaarde wordt van de meetwaarde van het monster afgetrokken voordat het gehalte wordt berekend:
gecorrigeerde waarde = meetwaarde monster − meetwaarde blanco
De correctie gebeurt op het niveau van het ruwe signaal: milliliters titrant, absorptie, piekoppervlak of telsnelheid. Pas daarna rekent u om naar concentratie. De blanco en de monsters moeten in dezelfde meetreeks zijn bepaald, met dezelfde partij reagentia en door dezelfde analist.
Bij een titratie met een titrant van 0,1000 mol/l verbruikt het monster 12,45 ml. De blanco, uitgevoerd met hetzelfde volume demiwater, dezelfde reagentia en dezelfde hoeveelheid indicator, verbruikt 0,15 ml. Het verbruik dat aan de analyt mag worden toegeschreven is 12,45 − 0,15 = 12,30 ml, ofwel 12,30 × 0,1000 = 1,230 mmol titrant. Zonder correctie zou u 1,245 mmol berekenen, een overschatting van 1,2 %. Bij een monster dat maar 2,00 ml verbruikt, loopt dezelfde blanco op tot een fout van 8 %. Hoe kleiner het verbruik, hoe zwaarder de blanco weegt. De blanco-titratie zelf is beschreven in het artikel over pH-meting en titratie; de bijdrage van de indicator in het equivalentiepunt.
Het monster geeft na de kleurreactie een absorptie van 0,412, gemeten tegen demiwater. De reagensblanco geeft 0,018. De gecorrigeerde absorptie is 0,412 − 0,018 = 0,394. Met een kalibratielijn met helling 0,197 per mg/l en een verwaarloosbaar intercept volgt daaruit 0,394 / 0,197 = 2,00 mg/l. Zonder blancocorrectie zou de uitkomst 2,09 mg/l zijn. De kalibratiestandaarden worden op dezelfde manier gecorrigeerd; de opbouw van de lijn staat in kalibratielijn en lineariteit.
Een spectrofotometer kan op twee manieren met de blanco omgaan. U kunt het instrument op de reagensblanco nulstellen, waarna elke aflezing al gecorrigeerd is. Of u stelt nul op demiwater, meet de reagensblanco als gewoon monster en trekt de waarde achteraf af. Rekenkundig is de uitkomst gelijk. Het verschil zit in de controle: bij nulstellen op de reagensblanco ziet u de hoogte van de blanco niet meer, en merkt u dus ook niet dat hij oploopt door een verouderd reagens of een vuile cuvet. Meet de reagensblanco daarom ten minste één keer per reeks tegen water en noteer de waarde.
Aftrekken is alleen terecht als de blanco dezelfde bijdrage weergeeft als die in het monster zit. Dat geldt voor de reagensblanco en de methodeblanco in dezelfde reeks. Veldblanco's en transportblanco's worden in de regel niet afgetrokken maar gerapporteerd naast de monsteruitslagen: een verontreiniging tijdens de monsterneming treft niet elke fles in dezelfde mate. Ook een incidenteel verhoogde methodeblanco is geen correctiewaarde maar een afwijking die onderzoek vraagt. Verder geldt dat aftrekken de onzekerheid vergroot: de spreiding van de blanco komt bij die van het monster. Bij gehalten dicht bij de blancowaarde bepaalt de blanco daardoor de betrouwbaarheid van de uitslag; zie foutenpropagatie en meetonzekerheid.
Een blanco hoeft niet nul te zijn, maar moet laag en stabiel zijn. De grens staat in de norm of in het eigen voorschrift. Gangbare criteria zijn dat de methodeblanco onder de rapportagegrens ligt, of dat de blancowaarde niet meer dan een tiende bedraagt van het laagste gehalte dat u rapporteert. Daarnaast telt de stabiliteit: een blanco die van reeks tot reeks gelijk blijft, is beter te corrigeren dan een lage blanco die sterk wisselt. Laboratoria die werken onder ISO 17025 leggen de blancowaarden per reeks vast en zetten ze uit op een regelkaart, zodat een geleidelijke stijging zichtbaar wordt voordat de grens is bereikt. De aanpak van zulke trends is beschreven in het artikel over OOT-trendanalyse.
Een blanco boven de grens maakt de reeks onbetrouwbaar. Zoek de oorzaak voordat u de monsters opnieuw inzet, en werk van de meting terug naar de monsterneming.
Voor de keuze van reagentia per meetniveau zie zuiverheidsgraden van chemicaliën. Blijkt uit het onderzoek dat reeds gerapporteerde uitslagen zijn beïnvloed, dan volgt in een gereguleerde omgeving de procedure uit het artikel over OOS-onderzoek.
Een blancowaarde zelf kan rond nul schommelen en dus ook licht negatief uitvallen; dat is ruis. Een monster dat na correctie duidelijk negatief uitkomt, wijst op een blanco die niet bij het monster past: een blanco met meer reagens, een andere cuvet, een luchtbel of een blanco die verontreinigd is geraakt terwijl de monsters schoon bleven. Een negatief gehalte wordt niet op nul gezet en gerapporteerd, maar is aanleiding om de blanco opnieuw te bereiden.
Een blanco bevat de analyt niet en bewaakt de onderkant van de meting: wat meet de bepaling als er niets is? Een controlemonster bevat de analyt in een bekend gehalte en bewaakt of de bepaling de juiste waarde teruggeeft. De twee vullen elkaar aan en worden in dezelfde reeks meegenomen. Daarnaast bestaan het referentiemateriaal en het referentiemonster, die een ander doel hebben.
In de moleculaire biologie en microbiologie heet de blanco meestal negatieve controle: een reactie zonder DNA bij qPCR, of een onbeënt medium bij een kweek. Bij een toegevoegde bekende hoeveelheid analyt spreekt men van een spike; de berekening daarvan staat in terugvindbaarheid bepalen.
Een referentiemonster is een representatief monster van een partij grondstof, verpakkingsmateriaal, tussenproduct of eindproduct dat wordt bewaard om het later opnieuw te kunnen analyseren of om er iets mee te kunnen vergelijken. Het wordt niet gebruikt voor de routinebepaling. Het ligt vast, onder beschreven omstandigheden, voor het geval er een vraag komt: een klacht, een afwijkende uitslag, een geschil met een leverancier of een onderzoek door een toezichthouder.
Het woord wordt in de praktijk in twee betekenissen gebruikt. De eerste is het bewaarde monster van een partij, zoals hierboven. De tweede is een monster met bekende eigenschappen waartegen wordt gemeten of beoordeeld. Die tweede betekenis komt verderop aan bod.
In de farmaceutische kwaliteitszorg maakt Annex 19 van de EU-GMP-richtlijnen (EudraLex Volume 4) een scherp onderscheid. Een referentiemonster is een monster van een partij uitgangsmateriaal, verpakkingsmateriaal of eindproduct dat wordt bewaard om te kunnen worden geanalyseerd wanneer dat tijdens de houdbaarheidstermijn nodig blijkt. Een retentiemonster is een volledig verpakte eenheid uit een partij eindproduct, bewaard om de identiteit vast te stellen: uiterlijk, verpakking, etikettering, bijsluiter, partijnummer en vervaldatum. Het referentiemonster dient dus de analyse, het retentiemonster de identificatie. Voor eindproducten vallen beide vaak samen in volledig verpakte eenheden. De Nederlandstalige tekst is gepubliceerd door het Belgische geneesmiddelenagentschap als Bijlage 19 over referentie- en retentiemonsters. De plaats van beide monsters in de partijdocumentatie staat in het artikel over het batch record.
Een contramonster, ook tegenmonster of duplomonster genoemd, ontstaat bij een officiële monsterneming of bij een levering onder contract. Het genomen monster wordt gesplitst in gelijke delen: één voor de analyse, één voor de wederpartij en soms een derde voor een scheidsrechterlijk laboratorium. Het contramonster geeft de eigenaar van de partij de mogelijkheid een tegenonderzoek te laten doen. Het doel is rechtsbescherming; het referentiemonster dient de eigen kwaliteitsbewaking. De deelmonsters moeten aantoonbaar gelijk zijn, wat eisen stelt aan het mengen en verdelen; zie homogenisatie van monsters.
Een referentiemateriaal is een materiaal dat voldoende homogeen en stabiel is om in een meetproces te worden gebruikt. Bij een gecertificeerd referentiemateriaal hoort een certificaat met de waarde, de meetonzekerheid en de herleidbaarheid. Het wordt gekocht om de eigen meting te controleren. Een referentiemonster is eigen materiaal waarvan de samenstelling niet gecertificeerd is; het vertegenwoordigt één partij. Verwar ook de referentiestof uit GLP niet met een referentiemonster: daar is de referentiestof het vergelijkingsmiddel in een studie. Meer over standaarden met certificaat leest u in het artikel over primaire standaarden.
In de instrumentele analyse betekent referentiemonster ook: een monster met bekende eigenschappen waartegen het instrument meet of wordt gekalibreerd. Bij nabij-infraroodspectroscopie is dat de set monsters waarvan het gehalte met een referentiemethode is bepaald en waarop het kalibratiemodel wordt gebouwd. Bij dilatometrie is het een proefstuk met bekende uitzetting dat gelijktijdig met het monster wordt gemeten. In de spectrofotometrie wordt de blanco in de referentiebundel soms referentiemonster genoemd; dat verklaart waarom beide woorden in voorschriften door elkaar lopen. Lees in zo'n geval uit de context of een monster zonder analyt of een bewaard monster wordt bedoeld.
Voor plantenrassen houdt de Raad voor plantenrassen toezicht op de instandhouding van het ras. In geaccrediteerde laboratoria is het opnieuw onderzoeken van bewaarde monsters een van de middelen om de geldigheid van resultaten te bewaken; de Raad voor Accreditatie toetst of de bewaarprocedure is vastgelegd en wordt gevolgd. De gang van het monster door het laboratorium, van ontvangst tot afvoer, is beschreven in het artikel over sample management.
Een referentiemonster heeft alleen waarde als het bij heranalyse nog dezelfde samenstelling heeft als op de dag van monsterneming, en als onomstotelijk vaststaat bij welke partij het hoort. Dat stelt eisen aan vijf punten.
De bewaartermijn hangt af van het kader waaronder u werkt.
Buiten deze kaders is de houdbaarheidstermijn van het product, vermeerderd met de periode waarin nog klachten te verwachten zijn, een gangbaar uitgangspunt. Leg de gekozen termijn vast, en voer monsters na afloop aantoonbaar af. De achtergrond van de farmaceutische eisen vindt u in het artikel over GMP.
Ja. De blancowaarde verandert met de partij reagens, de leeftijd van de oplossingen, het gebruikte water en de toestand van het instrument. Een blanco van een eerdere dag is daarom geen geldige correctie. Neem per reeks ten minste één blanco mee, en bij lange reeksen ook tussendoor en aan het eind, zodat verloop zichtbaar wordt.
Nee. Demiwater is alleen een geschikte blanco als er geen reagentia worden toegevoegd en het monster zelf een waterige oplossing is. Bij een kleurreactie hoort de blanco dezelfde reagentia te bevatten; bij een meting in een ander oplosmiddel is dat oplosmiddel de blanco; bij een ontsloten monster hoort de blanco hetzelfde zuur in dezelfde concentratie te bevatten.
Een nulstandaard is het laagste punt van een kalibratiereeks: de standaard met concentratie nul, bereid zoals de andere standaarden. In veel methoden is dat dezelfde oplossing als de reagensblanco. In de bioanalyse zijn het twee verschillende monsters: de blanco is matrix zonder analyt en zonder interne standaard, de nulstandaard is matrix met alleen de interne standaard. Dat onderscheid is vastgelegd in de ICH M10-richtlijn voor bioanalytische methodevalidatie. Het gebruik van een interne standaard is beschreven in het artikel over de interne standaard.
Voor de berekening van een detectielimiet uit de spreiding van de blanco wordt bij voorkeur met ten minste tien onafhankelijk bereide blanco's gewerkt. Onafhankelijk betekent dat elke blanco afzonderlijk het hele voorschrift doorloopt; tien keer dezelfde oplossing meten geeft alleen de spreiding van het instrument.
Nee. Een referentiemonster is bestemd voor heranalyse bij een concrete aanleiding. Elke uitname vermindert de hoeveelheid en stelt het monster bloot aan lucht, vocht en temperatuurwisseling. Wie regelmatig vergelijkingsmateriaal nodig heeft, legt daarvoor een afzonderlijk controlemonster aan en laat het referentiemonster ongeopend.
Een controlemonster wordt in elke meetreeks meegemeten om te zien of de bepaling binnen de verwachte grenzen blijft. Het is in voorraad aangelegd en wordt opgebruikt. Een referentiemonster wordt juist niet gemeten zolang er geen aanleiding is. Het controlemonster bewaakt de methode, het referentiemonster documenteert de partij.
De partij die het product vrijgeeft. In een farmaceutisch bedrijf is dat de fabrikant of de vrijgevende instantie, die ook moet regelen waar de monsters blijven als de productie wordt uitbesteed of het bedrijf ophoudt te bestaan. In een analyselaboratorium ligt de verantwoordelijkheid bij het laboratorium, volgens de afspraken met de opdrachtgever.
Voor het werken met blanco's en het bewaren van referentiemonsters vindt u bij Labvakhandel demiwater en gedestilleerd water, cuvetten, laboratoriumflessen voor monsteropslag en koel- en vriesapparatuur. Neem contact op voor advies over de inrichting van uw monsteropslag.
Geschreven door Labvakhandel, specialist in laboratoriumbenodigdheden voor bedrijven en instellingen.
Disclaimer: De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene technische en regulatoire toelichting. Canidae Seal B.V. / Labvakhandel.nl aanvaardt geen aansprakelijkheid voor de toepassing van deze informatie in specifieke situaties. Raadpleeg voor uw eigen toepassing altijd de geldende wet- en regelgeving, de relevante normen en de uitvoerende autoriteiten of toezichthouders (zoals ECHA, Nederlandse Arbeidsinspectie, ILT of de bevoegde accreditatie-instantie).
Inloggen
Wachtwoord vergeten
Account aanmaken
Uw winkelwagen is leeg.
