Practica

Op deze pagina vind je een overzicht van voorbeeldpractica voor het voortgezet onderwijs, geordend per onderwijsniveau, vak en leerjaar. De beschreven proeven dienen als inspiratie en praktisch startpunt — ze zijn niet bedoeld als kant-en-klaar protocol, maar als richtlijn voor de opzet en benodigde materialen. Of je nu werkt met VMBO-T-, HAVO- of VWO-leerlingen — klik op een proef voor de volledige beschrijving en werkwijze. Je bent van harte welkom om teksten geheel of gedeeltelijk te kopiëren en te gebruiken voor je eigen practica in de klas.

Veiligheid & verantwoordelijkheid: Bij proeven waarbij chemicaliën, open vuur, hoge temperaturen of elektrische apparatuur worden gebruikt, ligt de verantwoordelijkheid voor een veilige uitvoering te allen tijde bij de begeleidende docent. Raadpleeg altijd de veiligheidsinformatiebladen (SDS) van de gebruikte stoffen, draag passende persoonlijke beschermingsmiddelen en werk conform de geldende ARBO-richtlijnen en het veiligheidsprotocol van de school.

VMBO-T

Leerjaar	NASK I	NASK II	Biologie
Jaar 1	Elektrische schakelingen Kracht meten – veerkracht en gewicht Mengsels scheiden Stofeigenschappen meten – dichtheid en smeltpunt Warmtetransport – geleiding, stroming en straling	Atoommodel en periodiek systeem Fysische en chemische eigenschappen Verbranding – producten aantonen Water – eigenschappen en kwaliteitsonderzoek Zuivere stoffen en mengsels	Ademhaling en gisting Determinatie – organismen identificeren Fotosynthese – O₂-productie bij Elodea Microscopie – cel bekijken en tekenen Osmose en plasmolyse
Jaar 2	Druk en opdrijving Geluid – frequentie en geluidssnelheid Licht – reflectie, breking en kleur Stroom, spanning en weerstand – wet van Ohm Verbranding – producten en energie	Brandbare stoffen – aardolie en koolwaterstoffen Chemische reacties en reactievergelijkingen Elektrolyse van water Oplosbaarheid en concentratie Zuren en basen – pH meten	Bloedcirculatie – hartslag en bloeddruk Bloedgroepen – ABO-systeem Bodemonderzoek – bodemdieren en biodiversiteitsindex Urineonderzoek – nierfunctie Voeding en vertering – enzymen in speeksel
Jaar 3	Bouw van het atoom – vlamkleuren Energie, vermogen en rendement Magnetisme en elektromagneet Radioactiviteit – soorten straling Snelheid en beweging	Boraxparelproef – Metalen herkennen aan parelkleur Ionen en neerslagen Kunststoffen – polymerisatie en eigenschappen Oxidatie en reductie – metalen en edelheidreeks Productonderzoek – voedingsstoffen aantonen Titratie – concentratie van een zuur bepalen	DNA-extractie – erfelijkheid Mendelse erfelijkheid – kruisingen Mitose – celdelingsstadia Populatiedynamica – groeicurven Zenuwstelsel – reflexen en reactietijd
Jaar 4	Elektrisch vermogen en veiligheid in huis Geluid – decibel meten en gehoorbescherming Lenzen – camera, oog en bril Stoffen en veiligheid – gevaarssymbolen Warmte-isolatie – materiaalvergelijking	Bouw van de materie – molecuulmodellen Chemische industrie – Haber-Bosch-proces Productonderzoek – wateranalyse Verbranding – berekeningen en milieu-impact Zuur-base titratie – examenniveau	Ecosysteem – voedselweb en energiestroom Evolutie – natuurlijke selectie Hormonen – glucosetolerantietest Immunologie – afweer en vaccinatie Voedselanalyse – voedingsstoffen aantonen

HAVO

Leerjaar	Natuurkunde	Scheikunde	Biologie
Jaar 1	Elektrische schakelingen – wet van Ohm Energieomzettingen – pot. en kin. energie Golven en trillingen – frequentie en golflengte Kracht en massa – Newtons tweede wet Soortelijke warmte – mengmethode	Chemische reacties herkennen Mengsels scheiden Stofeigenschappen – smeltpunt en dichtheid Vlamkleuren – atoommodel en periodiek systeem Zuren en basen – pH meten	Ademhaling en gisting Determinatie van geleedpotigen Fotosynthese – zuurstofproductie bij Elodea Microscopie – celstructuren Microscopie en celstructuur Osmose en plasmolyse
Jaar 2	De wet van Ohm – serie- en parallelschakeling Krachten meten met een veerkrachtmeter Smeltpunt en kookpunt van water Snelheid meten met meetlint en stopwatch Terugkaatsing en breking van licht	Bindingen en stofeigenschappen Molberekeningen – massa, mol en molaire massa Oxidatie en reductie – edelheidreeks Reactievergelijkingen en wet van behoud van massa Zuren en basen – neutralisatietitratie	Bloedgroepen – ABO-systeem Bodemonderzoek – biodiversiteit Bodemonderzoek en biodiversiteitsindex Enzymen – werking van katalase Histologie – weefsels herkennen Histologie – weefsels herkennen Wateronderzoek – bioindicatoren Wateronderzoek – indicatorsoorten en waterkwaliteit
Jaar 3	Arbeid en de gouden regel van de mechanica Druk en oppervlak Geluid – frequentie en toonhoogte Serie- en parallelschakeling in detail Wet van Hooke – de veerconstante bepalen	Chemisch evenwicht – Le Chatelier Elektrolyse en galvanische cel Organische chemie – functionele groepen herkennen Reactiesnelheid – invloedsfactoren Stoichiometrie – theoretische en procentuele opbrengst	Chromatografie – bladpigmenten DNA-extractie uit aardbei Hartslag en bloeddruk Hartslag en bloeddrukmeten Mendelse erfelijkheid – kruisingen en kansberekening Mendelse erfelijkheid – monohybride kruising Populatiedynamica – groeicurven Populatiedynamica – groeicurven en draagkracht
Jaar 4	Dichtheid bepalen en moleculair model Elektrisch vermogen en thermisch rendement Energiebehoud op een helling Staande golven op een snaar Tweede wet van Newton – F = m × a	Chemie van het leven – biomoleculen testen Chromatografie – TLC en papierchromatografie Energieberekeningen – calorimetrie Hoeveel vitamine C zit er in jouw sap? Bepaling met DCPIP Industriële processen en groene chemie Zoutbepaling in voedingsmiddelen met de Mohr-titratie Zuur-base-evenwichten en bufferwerking	Celrespiratie – kwantitatieve CO₂-meting Eiwitsynthese – modelvorming transcriptie en translatie Eiwitsynthese – transcriptie en translatie modelleren Hormonale regulatie – bloedglucose Mitose – celdelingsstadia in uiworteltop Nierfunctie en urineonderzoek Nierfunctie en urineonderzoek Zenuwstelsel – reflexen en reactietijd
Jaar 5	Interferentie – golflengte van laserlicht bepalen Radioactief verval – halveringstijd bepalen Soortelijke warmtecapaciteit – mengmethode Soortelijke weerstand – R = ρl/A Vrije val – valversnelling g en energiebehoud	Boraxparelproef – Metaalionen herkennen aan parelkleur Elektrochemie – galvanische cellen en celspanning Groene chemie – aspirinesynthese en LCA Kringlopen en milieu – CO₂-emissie en stikstof Organische synthese – esterbereiding Spectroscopie – IR-spectra en structuurbepaling	Ecosysteem – energiestroom en voedselweb Ecosysteem – energiestroom en voedselweb ELISA – antilichaamdetectie Evolutie – Hardy-Weinberg-evenwicht Gel-elektroforese – DNA-analyse Hormonale regulatie – glucosetolerantietest Immunologie – specifieke afweer en ELISA-principe Kwadrantenmethode – vegetatieonderzoek Kwadrantenmethode – vegetatieonderzoek Reflexen en zenuwstelsel

VWO

Leerjaar	Natuurkunde	Scheikunde	Biologie
Jaar 1	Dichtheid bepalen van vaste stoffen en vloeistoffen Elektrische schakelingen – spanning en stroom meten Kracht en gewicht meten met een veerunster Snelheid en beweging – s-t-diagram Warmte en temperatuur – soortelijke warmte en faseovergangen	Chemische reacties Dichtheid bepalen Mengsels scheiden Stofeigenschappen – smeltpunt en kookpunt Vlamkleuren – atoommodel en periodiek systeem	Ademhaling en gisting bij gistcellen Determinatie van geleedpotigen Fotosynthese – zuurstofproductie meten Microscopie – celstructuren waarnemen Osmose en plasmolyse
Jaar 2	De wet van Ohm – serie- en parallelschakeling Krachten meten met een veerunster Snelheid meten en afstand-tijdgrafiek opstellen Snelheid meten met meetlint en stopwatch Terugkaatsing en breking van licht	Atoomstructuur en elektronenconfiguratie Covalente bindingen en molecuulbouw Metalen en reacties – oxidatie, reductie en edelheidreeks Reactievergelijkingen en wet van behoud van massa Zuren en basen – neutralisatietitratie	Bloedgroepen – ABO-systeem en agglutinatie Bodemonderzoek – biodiversiteit van bodemdieren Enzymen – katalase-activiteit bij aardappel Microscopie van weefsels – histologie Wateronderzoek met indicatorsoorten
Jaar 3	Arbeid, vermogen en rendement Breking van licht en brekingsindex Elektromagneet en magnetische kracht Krachten ontbinden en evenwicht Wet van Ohm en soortelijke weerstand	Chemisch evenwicht – beginsel van Le Chatelier Elektrolyse en galvanische cel Molberekeningen en stoichiometrie – opbrengstbepaling Organische chemie – koolwaterstoffen en functionele groepen Reactiesnelheid – invloedsfactoren	Dissectie van een vis – orgaanstelsels DNA-extractie uit aardbeien Erfelijkheid – kruisingsschema’s en Mendels wetten Fotosynthese – papierchromatografie van bladpigmenten Osmotische waarde bepalen – NaCl versus glucose Populatiedynamica – prooi-predator-model
Jaar 4	Eigenschappen van stoffen – soortelijke warmtecapaciteit Elektrische systemen – soortelijke weerstand en vermogen Energie en wisselwerking – massa-veersysteem Magnetisch veld en Lorentzkracht Tweede wet van Newton met vectoren	Chromatografie – scheiding en analyse Energieberekeningen – reactie-enthalpie via calorimetrie Industriële processen – Haber-Bosch en groene chemie Polymeren – nylonsynthese en biopolymeren Vitamine C kwantificeren via redoxtitratie – DCPIP-methode met primaire standaard Zoutbepaling via neerslagtitratie – Mohr-methode toegepast en doorgrond Zuur-base-evenwichten en bufferwerking	Bloeddruk en hartslag meten bij inspanning Celrespiratie – CO₂-productie meten Eiwitsynthese – modelvorming van transcriptie en translatie Microscopie van mitose in uiworteltop Urineonderzoek en nierfunctie
Jaar 5	Elektromagnetische inductie Fotoelektrisch effect en constante van Planck Gravitatie en cirkelbaan Interferentie en staande golven op een snaar Radioactief verval – halveringstijd en vervalvergelijking	Boraxparelproef – Kwalitatieve analyse van metaalionen Chemie van het leven – aminozuren, eiwitten en enzymkinetiek Elektrochemie – standaard celspanningen en Nernst Groene chemie – duurzame synthese en LCA Organische synthese – esterbereiding Spectroscopie – IR en NMR voor molecuulidentificatie	Ecologie – kwadrantenmethode en vegetatieonderzoek Gel-elektroforese – DNA-vingerafdruk Hormonale regulatie – bloedglucose Immuunsysteem – ELISA-simulatie Zenuwimpuls en reflexen
Jaar 6	Golflengte via proef van Young Kern- en deeltjesprocessen Soortelijke lading van het elektron – e/m via kathodebuis Spectroscopie – atoomspectrum en energieniveaus Vrije val – valversnelling g met foutanalyse	Elektrochemie – Nernst en waterstofbrandstofcel Enzymkinetiek – selectiviteit en specificiteit Industriële synthese en duurzaamheid – LCA Kringlopen en milieu – stikstof en koolstof Organische analyse – NMR, IR en MS	Ecosysteem – energiestroom en productiviteit Evolutie – selectiesimulatie en allelfrequentie Immunologie en vaccinatie Meiose – koppeling en crossing-over PCR en genotypering Waterchemisch potentiaal en turgordruk