Practica

Op deze pagina vind je een overzicht van voorbeeldpractica voor het voortgezet onderwijs, geordend per onderwijsniveau, vak en leerjaar. De beschreven practica dienen als inspiratie en praktisch startpunt — ze zijn niet bedoeld als kant-en-klaar protocol, maar als richtlijn voor de opzet en benodigde materialen. Test een practicum altijd eerst zelf (of laat dit door de TOA doen) voordat je het aan leerlingen presenteert, en pas hoeveelheden en tijden zo nodig aan je eigen materiaal aan. Of je nu werkt met VMBO-T-, HAVO- of VWO-leerlingen — klik op een practicum voor de volledige beschrijving en werkwijze. Je bent van harte welkom om teksten geheel of gedeeltelijk te kopiëren en te gebruiken voor je eigen practica in de klas.

Veiligheid & verantwoordelijkheid: Bij practica waarbij chemicaliën, open vuur, hoge temperaturen of elektrische apparatuur worden gebruikt, ligt de verantwoordelijkheid voor een veilige uitvoering te allen tijde bij de begeleidende docent. Raadpleeg altijd de veiligheidsinformatiebladen (SDS) van de gebruikte stoffen, draag passende persoonlijke beschermingsmiddelen en werk conform de geldende ARBO-richtlijnen en het veiligheidsprotocol van de school.

Practica met alledaagse materialen:

VMBO-T

Leerjaar	NASK I	NASK II	Biologie
Jaar 1	Elektrische schakelingen Kracht meten – veerkracht en gewicht Mengsels scheiden Stofeigenschappen meten – dichtheid en smeltpunt Warmtetransport – geleiding, stroming en straling	Atoommodel en periodiek systeem Fysische en chemische eigenschappen Verbranding – producten aantonen Water – eigenschappen en kwaliteitsonderzoek Zuivere stoffen en mengsels	Ademhaling en gisting Determinatie – organismen identificeren Fotosynthese – O₂-productie bij Elodea Microscopie – cel bekijken en tekenen Osmose en plasmolyse
Jaar 2	Beweging meten met je smartphone: snelheid en afstand Bouw een panfluit en meet de toonhoogte met je smartphone De slingerperiode onderzoeken met je smartphone Druk en opdrijving Geluid – frequentie en geluidssnelheid Het Doppler-effect smartphone practicum Kracht en uitrekking van een veer onderzoeken met smartphone Licht – reflectie, breking en kleur Stroom, spanning en weerstand – wet van Ohm Toonhoogte meten: geluid zichtbaar maken met je smartphone Verbranding – producten en energie	Brandbare stoffen – aardolie en koolwaterstoffen Chemische reacties en reactievergelijkingen Elektrolyse van water Oplosbaarheid en concentratie Zuren en basen – pH meten	Bloedcirculatie – hartslag en bloeddruk Bloedgroepen – ABO-systeem Bodemonderzoek – bodemdieren en biodiversiteitsindex Hartslag meten voor en na inspanning met smartphone Urineonderzoek – nierfunctie Voeding en vertering – enzymen in speeksel
Jaar 3	Bepaal de valversnelling met je smartphone Bouw van het atoom – vlamkleuren Centripetaalversnelling meten met smartphone Energie, vermogen en rendement Magnetisme en elektromagneet Onderzoek naar kracht en beweging met je smartphone Radioactiviteit – soorten straling Snelheid en beweging	Boraxparelproef – Metalen herkennen aan parelkleur Ionen en neerslagen Kunststoffen – polymerisatie en eigenschappen Oxidatie en reductie – metalen en edelheidreeks Productonderzoek – voedingsstoffen aantonen Titratie – concentratie van een zuur bepalen	DNA-extractie – erfelijkheid Mendelse erfelijkheid – kruisingen Mitose – celdelingsstadia Populatiedynamica – groeicurven Reactietijd meten met smartphone: hoe snel reageert uw zenuwstelsel? Zenuwstelsel – reflexen en reactietijd
Jaar 4	Elektrisch vermogen en veiligheid in huis Geluid – decibel meten en gehoorbescherming Lenzen – camera, oog en bril Luchtdruk meten met je smartphone: hoogte en weer Stoffen en veiligheid – gevaarssymbolen Warmte-isolatie – materiaalvergelijking	Bouw van de materie – molecuulmodellen Chemische industrie – Haber-Bosch-proces Productonderzoek – wateranalyse Verbranding – berekeningen en milieu-impact Zuur-base titratie – examenniveau	Ecosysteem – voedselweb en energiestroom Evolutie – natuurlijke selectie Geluidsniveau meten met smartphone en gehoor beschermen Hormonen – glucosetolerantietest Immunologie – afweer en vaccinatie Voedselanalyse – voedingsstoffen aantonen

HAVO

Leerjaar	Natuurkunde	Scheikunde	Biologie
Jaar 1	Elektrische schakelingen – wet van Ohm Energieomzettingen – pot. en kin. energie Golven en trillingen – frequentie en golflengte Kracht en massa – Newtons tweede wet Soortelijke warmte – mengmethode	Chemische reacties herkennen Mengsels scheiden Stofeigenschappen – smeltpunt en dichtheid Vlamkleuren – atoommodel en periodiek systeem Zuren en basen – pH meten	Ademhaling en gisting Determinatie van geleedpotigen Fotosynthese – zuurstofproductie bij Elodea Microscopie – celstructuren Microscopie en celstructuur Osmose en plasmolyse
Jaar 2	De wet van Ohm – serie- en parallelschakeling Eenparige en versnelde beweging analyseren met de smartphone Krachten meten met een veerkrachtmeter Smeltpunt en kookpunt van water Snelheid meten met meetlint en stopwatch Terugkaatsing en breking van licht	Bindingen en stofeigenschappen Molberekeningen – massa, mol en molaire massa Oxidatie en reductie – edelheidreeks Reactievergelijkingen en wet van behoud van massa Zuren en basen – neutralisatietitratie	Bloedgroepen – ABO-systeem Bodemonderzoek – biodiversiteit Bodemonderzoek en biodiversiteitsindex Enzymen – werking van katalase Histologie – weefsels herkennen Histologie – weefsels herkennen Wateronderzoek – bioindicatoren Wateronderzoek – indicatorsoorten en waterkwaliteit
Jaar 3	Arbeid en de gouden regel van de mechanica De veerconstante bepalen en het massa-veersysteem onderzoeken Druk en oppervlak Frequentie en toonhoogte van stemvork en snaar meten Geluid – frequentie en toonhoogte Luchtdruk, hoogte en de barometrische hoogteformule Panfluit en staande golven: frequentie meten met Phyphox Serie- en parallelschakeling in detail Slingerperiode en de valversnelling g Wet van Hooke – de veerconstante bepalen	Chemisch evenwicht – Le Chatelier Elektrolyse en galvanische cel Organische chemie – functionele groepen herkennen Reactiesnelheid – invloedsfactoren Stoichiometrie – theoretische en procentuele opbrengst	Chromatografie – bladpigmenten DNA-extractie uit aardbei Hartslag en bloeddruk Hartslag en bloeddrukmeten Hartslag, herstelcurve en cardiovasculaire conditie Mendelse erfelijkheid – kruisingen en kansberekening Mendelse erfelijkheid – monohybride kruising Populatiedynamica – groeicurven Populatiedynamica – groeicurven en draagkracht Reactietijd en zenuwgeleidingssnelheid kwantitatief onderzoeken
Jaar 4	Centripetaalversnelling en middelpuntzoekende kracht onderzoeken De geluidssnelheid bepalen met twee smartphones Dichtheid bepalen en moleculair model Elektrisch vermogen en thermisch rendement Energiebehoud op een helling Het Doppler-effect meten en de snelheid berekenen Staande golven op een snaar Tweede wet van Newton – F = m × a Tweede wet van Newton onderzoeken met de smartphone Valversnelling bepalen met de smartphone	Chemie van het leven – biomoleculen testen Chromatografie – TLC en papierchromatografie Energieberekeningen – calorimetrie Hoeveel vitamine C zit er in jouw sap? Bepaling met DCPIP Industriële processen en groene chemie Zoutbepaling in voedingsmiddelen met de Mohr-titratie Zuur-base-evenwichten en bufferwerking	Celrespiratie – kwantitatieve CO₂-meting Eiwitsynthese – modelvorming transcriptie en translatie Eiwitsynthese – transcriptie en translatie modelleren Gehoor, decibel en gehoorbescherming kwantitatief onderzoeken Hormonale regulatie – bloedglucose Invloed van pH op enzymwerking Invloed van temperatuur op enzymwerking Mitose – celdelingsstadia in uiworteltop Nierfunctie en urineonderzoek Nierfunctie en urineonderzoek Zenuwstelsel – reflexen en reactietijd
Jaar 5	Interferentie – golflengte van laserlicht bepalen Radioactief verval – halveringstijd bepalen Soortelijke warmtecapaciteit – mengmethode Soortelijke weerstand – R = ρl/A Vrije val – valversnelling g en energiebehoud Zweving horen en meten: twee tonen, één ritme	Boraxparelproef – Metaalionen herkennen aan parelkleur Elektrochemie – galvanische cellen en celspanning Groene chemie – aspirinesynthese en LCA Kringlopen en milieu – CO₂-emissie en stikstof Organische synthese – esterbereiding Spectroscopie – IR-spectra en structuurbepaling	Ecosysteem – energiestroom en voedselweb Ecosysteem – energiestroom en voedselweb ELISA – antilichaamdetectie Evolutie – Hardy-Weinberg-evenwicht Gel-elektroforese – DNA-analyse Hormonale regulatie – glucosetolerantietest Immunologie – specifieke afweer en ELISA-principe Kwadrantenmethode – vegetatieonderzoek Kwadrantenmethode – vegetatieonderzoek Reflexen en zenuwstelsel

VWO

Leerjaar	Natuurkunde	Scheikunde	Biologie
Jaar 1	Dichtheid bepalen van vaste stoffen en vloeistoffen Elektrische schakelingen – spanning en stroom meten Kracht en gewicht meten met een veerunster Snelheid en beweging – s-t-diagram Warmte en temperatuur – soortelijke warmte en faseovergangen	Chemische reacties Dichtheid bepalen Mengsels scheiden Stofeigenschappen – smeltpunt en kookpunt Vlamkleuren – atoommodel en periodiek systeem	Ademhaling en gisting bij gistcellen Determinatie van geleedpotigen Fotosynthese – zuurstofproductie meten Microscopie – celstructuren waarnemen Osmose en plasmolyse
Jaar 2	De wet van Ohm – serie- en parallelschakeling Krachten meten met een veerunster Snelheid meten en afstand-tijdgrafiek opstellen Snelheid meten met meetlint en stopwatch Terugkaatsing en breking van licht	Atoomstructuur en elektronenconfiguratie Covalente bindingen en molecuulbouw Metalen en reacties – oxidatie, reductie en edelheidreeks Reactievergelijkingen en wet van behoud van massa Zuren en basen – neutralisatietitratie	Bloedgroepen – ABO-systeem en agglutinatie Bodemonderzoek – biodiversiteit van bodemdieren Enzymen – katalase-activiteit bij aardappel Microscopie van weefsels – histologie Wateronderzoek met indicatorsoorten
Jaar 3	Arbeid, vermogen en rendement Breking van licht en brekingsindex Elektromagneet en magnetische kracht Kinematica in de praktijk: bewegingsanalyse met de smartphone Krachten ontbinden en evenwicht Wet van Ohm en soortelijke weerstand	Chemisch evenwicht – beginsel van Le Chatelier Elektrolyse en galvanische cel Molberekeningen en stoichiometrie – opbrengstbepaling Organische chemie – koolwaterstoffen en functionele groepen Reactiesnelheid – invloedsfactoren	Dissectie van een vis – orgaanstelsels DNA-extractie uit aardbeien Erfelijkheid – kruisingsschema’s en Mendels wetten Fotosynthese – papierchromatografie van bladpigmenten Osmotische waarde bepalen – NaCl versus glucose Populatiedynamica – prooi-predator-model
Jaar 4	De wiskundige slinger: periode, valversnelling en foutenanalyse Eigenschappen van stoffen – soortelijke warmtecapaciteit Elektrische systemen – soortelijke weerstand en vermogen Energie en wisselwerking – massa-veersysteem Geluidssnelheid meten: echo-methode, resonantie en foutenanalyse Magnetisch veld en Lorentzkracht Staande golven in een gesloten buis: geluidssnelheid en eindcorrectie Tweede wet van Newton met vectoren Tweede wet van Newton: kwantitatieve toetsing met de smartphone Veerconstante, massa-veersysteem en harmonische oscillatie	Chromatografie – scheiding en analyse Energieberekeningen – reactie-enthalpie via calorimetrie Industriële processen – Haber-Bosch en groene chemie Polymeren – nylonsynthese en biopolymeren Vitamine C kwantificeren via redoxtitratie – DCPIP-methode met primaire standaard Zoutbepaling via neerslagtitratie – Mohr-methode toegepast en doorgrond Zuur-base-evenwichten en bufferwerking	Bloeddruk en hartslag meten bij inspanning Celrespiratie – CO₂-productie meten Eiwitsynthese – modelvorming van transcriptie en translatie Invloed van pH op enzymwerking Invloed van temperatuur op enzymwerking Microscopie van mitose in uiworteltop Urineonderzoek en nierfunctie
Jaar 5	Elektromagnetische inductie Fotoelektrisch effect en constante van Planck Gravitatie en cirkelbaan Interferentie en staande golven op een snaar Radioactief verval – halveringstijd en vervalvergelijking Snaarfrequentie en boventonen: kwantitatieve analyse met Phyphox Zweving en superpositie: kwantitatieve analyse met Phyphox	Boraxparelproef – Kwalitatieve analyse van metaalionen Chemie van het leven – aminozuren, eiwitten en enzymkinetiek Elektrochemie – standaard celspanningen en Nernst Groene chemie – duurzame synthese en LCA Organische synthese – esterbereiding Spectroscopie – IR en NMR voor molecuulidentificatie	DNA knippen met restrictie-enzymen – deel 1 DNA-extractie uit ui Ecologie – kwadrantenmethode en vegetatieonderzoek Gel-elektroforese – DNA-vingerafdruk Gelelektroforese van DNA – deel 2 Hormonale regulatie – bloedglucose Immuunsysteem – ELISA-simulatie Substraatconcentratie en enzymwerking Zenuwimpuls en reflexen
Jaar 6	Golflengte via proef van Young Kern- en deeltjesprocessen Soortelijke lading van het elektron – e/m via kathodebuis Spectroscopie – atoomspectrum en energieniveaus Valversnelling bepalen met foutenanalyse smartphone Vrije val – valversnelling g met foutanalyse	Elektrochemie – Nernst en waterstofbrandstofcel Enzymkinetiek – selectiviteit en specificiteit Industriële synthese en duurzaamheid – LCA Kringlopen en milieu – stikstof en koolstof Organische analyse – NMR, IR en MS	DNA knippen met restrictie-enzymen – deel 1 Ecosysteem – energiestroom en productiviteit Evolutie – selectiesimulatie en allelfrequentie Gelelektroforese van DNA – deel 2 Immunologie en vaccinatie Meiose – koppeling en crossing-over PCR en genotypering Reactieverloop van een enzymreactie in de tijd Waterchemisch potentiaal en turgordruk